|
Nói
về hai mươi bốn loài hoa mai
(Yoshimi st -
2/2012)

Trên đất nước Việt Nam,
người ta thường biết đến hoa
mai qua loại hoa mai vàng
năm cánh đặc trưng xưa nay
mà người ta còn gọi là mai
rừng, mai tự nhiên hay mai
thiên nhiên chỉ có năm cánh,
hoa nhỏ và thân cao to có
khi đạt đến chiều cao hơn
chục mét, hương thơm thoang
thoảng, lây lất mùi gỗ rất
dễ chịu và mát, không nồng
và đậm như một số loài hoa
khác.
Nhưng thật ra trên thế giới
có tất cả hai mươi bốn loài
mai thuộc họ mai, tức là chi
họ Ochna (Ochnaceae) khác
với loài mai mơ gần giống
như hoa đào của Trung quốc
có màu trắng hoặc trắng hồng,
cánh nhỏ, nhụy rậm và dày
thường mọc thành chùm và hoa
rậm, thân giống cây hoa đào,
đoạn xù xì, đoạn trơn láng,
màu xanh, da bóng và mọc cao
to như cổ thụ.

Hoa mai tại Việt Nam
mọc phổ biến ở miền Trung và
miền Nam, đa phần là mai
rừng tự nhiên. Sau này người
ta sử dụng một số loại mai
ghép lại với nhau và cho ra
đời một loại mai nhân tạo đó
chính là mai giảo nhiều cánh,
số lượng cánh có thể lên đến
hàng chục cho đến hàng trăm
cánh xếp chồng lên nhau
thành một đóa hoa dày và lớn.
Nhưng thật ra hoa mai vàng
trong tự nhiên cũng có loài
đạt đến số lượng cánh rất
cao (từ 12 cho đến 18 cánh).
Mai tự nhiên có mùi hương tự
nhiên rất thơm và thường nực
nồng vào buổi sáng và dần
dần mất mùi vào những khoảng
thời gian còn lại trong ngày.
Có lẽ vì buổi sáng sớm,
nhiệt độ còn thấp, sương
chưa tan nên hương thơm còn
giữ lại trong không khí, đến
khi mặt trời lên, nhiệt độ
tăng dần, sương tan hết cũng
là lúc hương hoa cũng tản ra
trong không khí nên chúng ta
nghĩ là hoa mất mùi sau khi
mặt trời lên cao.

Hoa mai tại Việt Nam có mười
tám loại như sau:
1 - Mai năm cánh: Loại mai
vàng mọc phổ biến tại miền
Trung (Từ Đà Nẵng, Quảng Nam
cho đến Khánh Hòa) và trên
dãy trường Sơn, trong những
khu rừng già. Đây là loại
mai năm cánh tự nhiên, hoa
nhỏ, thân vừa và nở hoa
không nhiều và rậm như một
số loài mai khác mà nở thưa
thớt. Nhưng nếu lạc vào rừng
mai này vào mùa xuân thì
chúng ta sẽ thấy sắc hoa
vàng rực rỡ cả một khu rừng,
cả một triền núi và xác hoa
rơi có khi vàng cả một dòng
suối. Hương thơm ngập tràn
và lan tỏa cả một vùng rộng
lớn. Ở một số ngọn núi thuộc
đồng bằng sông Cửu Long như
tại vùng Thất sơn (bảy núi)
cũng có loại mai này nhưng
ít hơn và rải rác không tập
trung.

2 - Mai núi: Cũng là một
loại mai rừng nhưng có số
lượng cánh nhiều hơn từ 12
cho đến 18 cánh, có khi còn
hơn thế nữa. Mai này mọc
trên những núi đá khô khốc
và sống chủ yếu bằng hơi
sương, nước mưa và nước ngầm
trong lòng đất cộng với khí
hậu ẩm thấp của miền núi.
Loài mai này thường xuất
hiện nhiều tại các vùng núi
thuộc Tây Nguyên và nước bạn
Campuchia.

3 - Mai chủy: Cũng là một
loại mai rừng nhưng thân cây
rất to, hoa nhiều, lá rộng,
xanh bóng và có hình răng
cưa. Loại mai này có hoa mọc
thành chùm rất đẹp nên gọi
là mai chủy (chủy có nghĩa
là chùm, quần thể, quây quần
lại, đặc nghẹt).

4 - Mai động, mai Sẻ: Là một
loại mai chuyên mọc ở những
vùng cát trắng gần biển.
Loại mai này có thân suôn
thẳng và tròn và trổ bông
thưa thớt. Nếu chúng trổ năm
cánh thì gọi là mai sẻ, còn
nếu có hơn năm cánh thì đúng
là loại mai động. Mai động
và mai sẻ mọc rải rác từ các
tỉnh từ Quảng Bình, Quàng
Trị vào tận các vùng duyên
hải thuộc miền trung và có
khi thấy chúng ở các vùng
đồi cát trắng thuộc miền nam
như Tây Ninh, Đồng Nai, Biên
Hòa v..v..

5 - Mai chùm gửi, mai Tỳ bà,
mai Vương: Là một loại mai
sống nhờ trên thân cây khác,
nhất là các loại cây cổ thụ
to lớn, chúng sống bám vào
thân cây, một phần hút chất
dinh dưỡng từ đất, một phần
hút chất dinh dưỡng từ cây
mà chúng bám vào. Không
giống các loại chùm gửi khác
chỉ bám trên thân cây khác,
mai chùm gửi sống phân nửa
dựa vào bộ rễ bám vào lòng
đất của nó. Mai chùm gửi có
thân ghồ ghề, cứng và xù xì
cùng với những khối u kì dị.
Chồi và tược cũng như hoa
đâm ra từ những khối u đó.
Hoa trổ khá dày và khít
thành từng chùm đặc nghẹt.
Có nơi còn gọi nó là mai tỳ
bà hay mai vương.

6 - Mai hương, mai thơm hay
mai ngự: Là một loại mai
vàng có mùi hương rất thơm,
thơm hơn tất cả các loài mai
khác. Mùi hương của nó rất
đặc biệt và có lẽ là nồng
nàn hơn tất cả các loài mai
nên nó được gọi là mai hương
cho đúng với tính chất đặc
biệt của loài mai vàng năm
cánh này. Ở Bến Tre cũng có
rất nhiều loại mai này mà
người dân ở đây gọi nó bằng
một cái tên rất miệt vườn là
"Mai thơm" vì nó rất thơm,
thơm hơn những loại mai
thông thường mà người dân
Nam bộ thường gặp. Ở Huế,
loại mai này còn được gọi là
"Mai ngự" vì nó được trồng
trong cung và rất được Hoàng
tộc mến chuộng dùng làm quà
biếu cao cấp nên nó gọi là
"Mai ngự".

7 - Mai châu (Mai trâu): Là
một loại mai trổ hoa rất lớn,
hoa của loài mai này lớn một
cách lạ thường, cánh to và
rộng, màu vàng rực. Mỗi đóa
hoa có đường kính hơn 5cm
nên người ta gọi nó là mai
trâu mà người Nam bộ thường
đọc trại ra thành "mai châu".
8 - Mai liễu: Là một loại
mai có cành rất mềm và rũ
xuống như cây liễu, hoa trổ
rất ít. Lá mai nhọn và nhỏ,
thon dài như lá liểu nên
được gọi là mai liễu.
9 - Mai nhọn: Là một loại
mai có lá dài và nhọn, nụ
hoa và cánh hoa cũng có hình
dạng tương tự.

10 - Mai Cà Ná: Là loại mai
đặc trưng mọc tại vùng biển
Cà Ná thuộc tỉnh Ninh Thuận.
Loài mai này có thân nhỏ, èo
uột, cành rất giòn, dễ gẫy,
lá hình bầu dục, trơn láng
và có răng cưa quang rìa lá.
Người dân ở đây gọi nó là
mai rừng Cà Ná.
11 - Mai Vĩnh Hảo: Vào địa
phận của tỉnh Bình Thuận,
thuộc huyện Tuy Phong, xã
Vĩnh Hảo, nơi có nguồn nước
khoáng thiên nhiên nổi tiếng
nhất Việt Nam là "Nước
khoáng Vĩnh Hảo" thì có một
loại mai vàng nữa cũng là
loài đặc trưng của vùng này,
không khác gì mấy so với mai
Cà Ná nhưng nó lại được
người dân ở đây đặt cho cái
tên theo địa danh nơi nó
đang sống là "Mai Vĩnh Hảo".
Mai Vĩnh Hảo có thân cứng,
lá nhỏ, hoa to và phẳng, đặc
biệt rất lâu tàn.
12 - Mai tứ quý: Loài mai
đặc trưng của vùng Nam bộ.
Mai này cũng trổ hoa vàng
nhưng sau khi cánh hoa rụng
đi thì đài hoa còn lại năm
cánh màu đỏ với nhụy hoa và
ba hạt màu đen như hạt đậu.
Năm cánh hoa màu đỏ cũng
tròn trịa và giống hình một
đóa hoa mai. Do tính chất nở
hai lần trên cùng một đóa
nên người ta còn gọi mai tứ
quý là nhị độ mai. Mai này
trổ bông lác đác quanh năm
nên mới gọi là mai tứ quý (xuân,
hạ, thu, đông đều trổ hoa).
Mai tứ quý thân sần sùi và
đen. Có cây phát triển rất
to và cao nhưng đa số là
những cây lâu năm. Càng lâu
năm nhìn nó càng cổ kính và
chắc chắn.

13 - Mai giảo: Là loại mai
có rất nhiều cánh được ghép
lại từ nhiều loại mai khác
nhau trên cùng một cây mai.
Mai giảo lấy gốc mai vàng
làm chủ đạo sau đó ghép
nhánh của các loại mai khác
vào để cho ra đời một loại
mai có rất nhiều cánh, rất
nhiều màu sắc trên cùng một
cây mai. Loại này là loại
mai nhân tạo mà chúng ta
thấy rất nhiều hiện nay trên
thị trường mai tết.


Sáu loại mai trên thế giới:
1 - Mai vàng Campuchia (Mai
Cao Miên): Tên khoa học là
Ochna integerrima. Hoa mai
có từ 5 đến 9 cánh, khi nở
ra thì úp ngược về phía
cuống hoa chứ không xòe rộng
như các loại mai Việt Nam,
hoa có màu vàng tái (sậm gần
như cam đậm). Loại mai này
cũng có thấy ở Việt Nam,
phần nhiều mọc trong những
khu rừng thuộc miền Nam và
miền Trung. Chúng là loài
cây hoang dã cũng có phân bố
ở một số nơi có cồn cát nóng
và ven những bờ sông râm
mát. Mai vàng Campuchia
thuộc dạng thân gỗ, nhánh
gầy, mảnh và dài. Lá đơn màu
xanh nhạt và bóng mọc thưa
trên cành, mép lá có răng
cưa nhỏ. Hoa mọc ra từ nách
lá thành chùm, cuống hoa
ngắn, đài hoa xanh bóng và
không che kín nụ. Ở Việt nam
người ta thường dùng loại
mai này để ghép thành mai
giảo vì nó có khả năng tăng
số lượng cánh lên rất cao.
Không những thế mà hiện nay
nó còn có ba màu do lai ghép
là đỏ, vàng và trắng.


2 - Mai vàng Nam Phi: Có
khoảng 12 loài mai thuộc chi
họ mai Ochna bao gồm dạng
cây lẽ và cây mọc thành bụi.
trong đó có hai loài phổ
biến là Ochna pretoriensis
và Ochna pulchra. Hai loài
này xuất hiện rất nhiều tại
vùng Koppie. Loài Ochna
pulchra cao khaong3 7m, vỏ
cây thường có hiện tượng
tróc ra, lá dễ rụng. Chúng
mọc hoang dã ở rừng, vỏ cây
màu xám, xù xì ở gốc, pah62n
thân cây bị tróc vỏ màu kem
nhạt. Mai Châu Phi có hai
màu vàng và hồng. Ngoài ra ở
Nam Phi còn có các loại mai
rất giống với mai tứ quý tại
Việt Nam.

Ochna pretoriensis

Ochna pulchra
3 - Mai vàng Myanmar (Miến
Điện): Ở đất nước Phật giáo
này có một loài mai mang tên
khoa học là Ochna serrulata
gần giống với loại mai Nam
Phi. Tuy nhiên hình thức của
hoa mai có khác đôi chút ở
chổ cánh hoa bẹt hoặc có bầu
noãn đỏ như mai tứ quý, tồn
tại rất lâu trước khi rụng
hoàn toàn.

4 - Mai vàng Indonesia: Có
tên khoa học là Ochna kirkii
Oliv, Ochna serrulata. Tất
cả đều có nguồn gốc từ Châu
Phi, tuy nhiên do địa chất
khác nhau nên chúng có ngoại
hình lớn hơn mai Châu Phi.
Có loài nở hoa vào mùa xuân,
mùa hè hoặc nở cả bốn mùa
như mai tứ quý.

5 - Mai vàng Madagascar: Là
loại mai có tên khoa học là
Ochna greveanum với năm cánh
tròn trịa, dúm bèo theo rìa
cánh giống như mai cánh dúm
ở Việt Nam, lá mai dài và rũ
xuống từng chùm.
6 - Mai vàng Châu Phi: Khác
với mai vàng Nam Phi vì nó
giống mai vàng năm cánh của
Việt Nam nhưng có tên khoa
học khác là Ochna thomasiana
thuộc dạng cây bụi, lá hình
oval, đầu lá nhọn và bén dài
khoảng 10cm. Hoa rộ trên
cành vào mùa xuân, nhưng đôi
khi lại bất chợt nở hoa vào
mùa hè nhưng số lượng ít hơn.
Cánh hoa thon dài khoảng
2cm, đài hoa bung ra rộng và
trở thành màu đỏ tía, bên
trong có trái non màu xanh
giống như mai tứ quý của
Việt Nam.

Đó là 19 loại mai của Việt
Nam và thế giới, trong đó có
loài thứ 4, thứ 6 và thứ 7
đã mang bảy cái tên khác
nhau theo cách gọi của dân
gian Việt Nam. Nếu tính tổng
cộng là có 24 loài mai trên
khắp thế giới hoặc có thể
còn nhiều hơn nữa. Đúng là
hoa mai rất đa dạng và phong
phú chủng loại. Ở Trung Quốc
họ vẫn gọi cây đào là cây
mai vì có nhiều loại rất
giống hoa mai nhất là hồng
đào và bạch đào mà họ hay
gọi là hồng mai và bạch mai,
nhưng cánh mai tròn và nhỏ
như cánh đào, nhụy hoa rậm
và dày, thân cây giống hệt
như cây đào nên thường gọi
là đào chứ không gọi là mai.

Ngày tết nói chuyện về sự
phong phú của cây mai để
chúng ta cùng nhau tìm hiểu
về loại hoa đặc trưng của
mùa xuân này. Hoa mai là
biểu tượng của sự mai mắn,
tốt đẹp, một sự khởi đầu
hoàn hảo và thịnh vượng cho
một năm mới. Hoa mai còn có
ý nghĩa xua đuổi những điều
xấu xa, không tốt đẹp cho
một năm luôn được bình an,
hanh thông và phát đạt.
|