Nói đến bệnh ung thư thì ai cũng sợ. Người mắc bệnh sợ đã đành, mà người không bệnh cũng sợ dù nguyên cớ sợ có khác nhau. Bất kể là ung thư gì đi nữa nghe cũng khủng khiếp ghê lắm. Nào là ung thư phổi, ung thư gan, ung thư ruột già, ung thư máu, ung thư não, ung thư tuyến tụy (pancreatic cancer), ung thư tuyến tiền liệt (prostate cancer), ung thư vú, ung thư tử cung, v.v. nghĩa là cơ phận nào trong thân thể con người cũng có thể phát bệnh, đàn ông, đàn bà, người lớn, trẻ con đều có thể mắc bệnh, và đã bị ung thư phần lớn đều coi như đã đến số được trời gọi, tỷ lệ sống sót khá thấp nếu phát hiện trễ.

Nói chung khi một bệnh nhân được bác sỹ thông báo kết quả thử nghiệm xác nhận những tế bào được lấy ra từ ung bướu đã phát triển trên một cơ phận nào đó là những tế bào ung thư, nghĩa là cái bướu oan nghiệt đó thuộc loại bướu dữ (malignant tumor), không phải bướu lành (benign tumor), thì phản ứng đầu tiên có thể chỉ mới là một thoáng choáng váng, bàng hoàng, là mơ hồ cảm thấy một nỗi sợ hãi không tên chưa rõ nét, hay chỉ là một cảm nhận bước đầu về một tình trạng hiểm nguy mà mình chưa bao giờ gặp phải nên không thể nắm bắt ngay trọn vẹn mức độ trầm trọng có tính chung quyết ghi trên báo cáo kết quả thử nghiệm (pathological report).

Chỉ sau những đêm trằn trọc, thao thức, gậm nhấm với những thông tin bổ túc từ những thử nghiệm cần thiết khác trong qui trình định bệnh cho biết kích thước cụ thể cũng như vị trí chính xác của ung bướu, thời kỳ phát triển (mới chớm phát hay đã vào giai đoạn cuối, mà trong chuyên môn được đánh dấu từ giai đoạn 1 đến giai đoạn 5), và tình trạng lây lan của các tế bào ung thư, nghĩa là còn nằm trong giới hạn của cơ phận có bướu hay đã vượt qua các chốt phòng ngự trong hệ thống miễn nhiễm (lymph nodes) và di căn qua các cơ phận kế cận hay chưa, thì mới bắt đầu ý thức một phần nào tính nghiêm trọng của bệnh tình.

Vậy ung thư là gì?

Nếu nói ung thư là một bệnh thì không chính xác lắm. Đúng ra phải nói ung thư là một nhóm bệnh có một đặc trưng chung là đều do gen trong tế bào bị suy thoái hay hủy hoại gây ra tình trạng tăng trưởng những tế bào bất bình thường, tạo thành ung bướu trong cơ thể. Tất cả mọi ung bướu đều bắt đầu từ một tế bào đã biến thể mang tính đột biến. Khi có điều kiện tế bào này sẽ tự xẻ đôi và nhân lên, từ một thành hai, hai thành bốn, bốn thành tám, cứ nhân mãi lên như thế mà cơ thể không có khả năng kiểm soát được. Mỗi loại ung thư có tên gọi khác nhau là do loại tế bào ung thư phát triển ở cơ phận nào trên thân thể. Nhưng cũng có loại ung thư như ung thư máu (leukemia) thì các tế bào ung thư không sinh sản thành bướu, trái lại luân lưu trong máu hay tủy sống.

Tại sao con người lại bị ung thư?

Tuần báo Newsweek số ra ngày 23.6.2008 có đăng một bài viết nhan đề là "Your Lifestyle, Your Genes, and Cancer" của Robert A. Weinberg, Giáo Sư  MIT, và Anthony L. Komaroff, Giáo Sư Đại Học Y-Khoa Harvard. Nội dung bài viết này đã cho chúng ta một số hiểu biết căn bản để trả lời câu hỏi đó trên cơ sở những kết quả nghiên cứu gần đây của nền y học hiện đại.

Trước hết phải nói là có lẽ chỉ có 10% các trường hợp ung thư là do yếu tố di truyền vì nạn nhân đã thừa hưởng những gen này từ ông bà, cha mẹ. Thứ hai, ngoài sự nguy hiểm của khói thuốc lá mà các nghiên cứu khoa học đã xác nhận là một tác nhân gây ung thư, các yếu tố môi trường khác như hóa chất cho thêm để bảo quản thực phẩm, tạp chất trong nước uống, hay các loại bụi ô nhiễm từ các ống khói nhà máy mà trước đây vẫn bị nghi ngờ là những tác nhân chính gây ung thư, thì thực ra chỉ đúng với chừng 1 hay 2 phần trăm trong số các nạn nhân mắc bệnh ung thư.

Vậy nguyên nhân chính là từ đâu?

Theo hai vị giáo sư Weinberg và Komaroff thì tất cả mọi ung bướu đều bắt đầu từ một tế bào phản lọan (renegade cell) có mang trong mình những gen đột biến (mutated genes). Mỗi tế bào lại có những gen thúc đẩy sự tăng trưởng và những gen ngăn cản sự tăng trưởng. Nếu loại gen trước được kích hoạt thì hiện tuợng đột biến sẽ xảy ra, nghĩa là các tế bào sẽ được nhân lên. Nếu loại gen sau không được kích hoạt khi cần thì không ngăn cản được sự hình thành ung bướu. Mà trong một đời người các tế bào trong cơ thể tách ra đến 10 triệu tỷ lần (10 lũy thừa 16), tạo ra không biết bao nhiêu là cơ hội để cho một tín hiệu sai có thể dẫn đến sự hình thành ung bướu.

Hai vị giáo sư trên cũng cho biết là hiện tượng đột biến như vừa nói tuy là cần nhưng vẫn chưa đủ làm cho một tế bào qua nhiều đột biến trở thành ung thư. Phải có những tín hiệu nào khác bên ngoài tế bào kích thích sự phát triển thành ung bướu. Đây chính là vấn nạn vẫn chưa được giải đáp thoả đáng. Ví dụ như chúng ta vẫn chưa biết được tại sao các loại thực phẩm thường ăn hằng ngày của người Âu-Mỹ lại làm gia tăng khả năng mắc bệnh ung thư. Đúng là thức ăn hằng ngày của chúng ta có những hóa chất có thể làm cho gen đột biến, và do đó có thể gây ra ung thư, chẳng hạn như thịt bò nướng hay chế biến ở nhiệt độ cao (Thức ăn nấu nướng như thế này sẽ sinh ra những mutagens có thể làm thay đổi cấu tạo của gen và gây ung thư). Nhưng thức ăn nào cũng có những hóa chất mà khi đã thâm nhập vào cơ thể chúng ta lại biến đổi, tạo ra những hóa chất khác, khiến chúng ta khó mà có thể biết chắc chắn những hóa chất này đã tương tác như thế nào trước khi trở thành mầm độc hại dễ gây bệnh.

Hy vọng sự hiểu biết càng ngày càng gia tăng về gen ung thư  cũng như về những tín hiệu hoá học thúc đẩy sự tăng trưởng ung bướu sẽ dẫn đến những phương cách chẩn đoán và chữa trị hữu hiệu hơn trong tương lai.

Có thể ngăn ngừa được bệnh ung thư không?

Những nghiên cứu mới nhằm khám phá những tương tác phức tạp gây cho con người căn bệnh hiểm nghèo nhất là ung thư đã bắt đầu giúp chúng ta thấy được rằng nếu thay đổi lối sống, nghĩa là thay đổi cách ăn uống, cố gắng giữ một trọng lượng vừa phải, và chịu khó tập thể dục, thể thao đều đặn, chúng ta sẽ có nhiều khả năng tránh được bệnh ung thư, nói chính xác hơn là chúng ta sẽ ngăn ngừa được đến 70% mọi căn bệnh ung thư.

Hai giáo sư Weinberg và Komaroff đã đưa ra nhiều dẫn chứng cho thấy tương quan giữa phong cách sống và bệnh ung thư sau khi ghi nhận rằng những dạng ung thư thông thường nhất xảy ra ở nhiều mức độ khác nhau tại nhiều vùng địa lý khác nhau. Ỏ Hoa Kỳ những dạng ung thư nhiều người mắc phải như ung thư ruột già, ung thư tuyến tiền liệt, và ung thư vú lại xảy ra tương đối ít tại các nước khác, chỉ bằng từ 1/10 đến 1/20 tỷ lệ ở Hoa Kỳ. Khi người các nước khác di dân đến sinh sống ở Hoa Kỳ thì chỉ trong vòng một thế hệ, tỷ lệ mắc bệnh ung thư trong số những người này suýt soát bằng tỷ lệ mắc bệnh của người Mỹ đã ở đây lâu đời. Dù họ không cần di dân mà chỉ bắt chước  sống theo cung cách của người Mỹ thì hiểm họa bị ung thư cũng tăng. Ví dụ rõ nhất là khi người Nhật sống theo phong cách, tập quán của người Tây phương thì tỷ lệ mắc bệnh ung thư ruột già, ung thư tuyến tiền liệt, và ung thư vú của họ tăng lên gấp bội.

Ba yếu tố có thể giúp chúng ta ngăn ngừa bệnh ung thư:

1. Thực phẩm

Một ví dụ cụ thể về ảnh hưởng của thức ăn vừa được tường thuật trong The Journal of the American Medical Association. Sau khi được giải phẫu cắt bỏ phần ruột già bị ung thư, một số bệnh nhân được theo dõi về thói quen ăn uống. Trong vòng 5 năm kế tiếp, các bác sỹ nhận thấy rằng những bệnh nhân theo chế độ dinh dưỡng của người Tây Phưong có khả năng bị bệnh trở lại 3 lần nhiều hơn những người ăn uống thận trọng, sử dụng nhiều trái cây, rau quả, và rất ít thịt đỏ. Như vậy, thực phẩm đã ảnh hưởng đến những bệnh nhân này như thế nào? Rõ ràng là giải phẫu đã không loại bỏ hết được tất cả mọi tế bào ung thư trong ruột già vì một số đã di căn nằm lẩn khuất đâu đó, và loại thức ăn của người Tây Phương bằng một cách nào đó chưa lý giải được đã phục hoạt những tế bào ung thư còn sót lại này.

2. Trọng lượng của cơ thể

Bệnh béo phì là nguyên nhân gây ung thư quan trọng hàng thứ hai sau thuốc lá, và hiện đã có đủ bằng chứng cho thấy nếu giữ được một trọng lượng vừa phải ta có thể ngăn ngừa được bệnh này. Một nghiên cứu của Hội Ung Thư Hoa Kỳ năm 2003 kết luận rằng so với những người mảnh khảnh thì những người mập phì có nguy cơ tử vong cao hơn rất nhiều trong 10 loại ung thư khác nhau đối với nam giới và 12 loại ung thư khác nhau đối với nữ giới. Những trường hợp nghiêm trọng nhất là ung thư gan ở đàn ông (cao hơn gần gấp 5 lần) và ung thư tử cung ở đàn bà (cao hơn trên 6 lần).

3. Thể dục

Tình trạng thiếu vận động trong cuộc sống hằng ngày cũng tạo môi trường thuận lợi cho bệnh phát sinh. Do đó cần phải tập thể dục, thể thao đều đặn. Như một dẫn chứng trong bài viết của hai Giáo Sư nói trên lấy từ "Một Nghiên Cứu Sức Khỏe của Y-Tá" cho thấy rằng các phụ nữ tập thể dục ở mức độ vừa phải vào khoảng một, hai giờ mỗi ngày có thể giảm thiểu nguy cơ bị ung thư ruột già đến 30%, và sự vận động cũng giúp phụ nữ ngăn ngừa được ung thư vú nữa.

            Trên đây là một số ý kiến tóm lược từ bài báo của hai Giáo Sư Weinberg và Komarrof. Những gì chúng ta có thể làm để thay đổi các tập quán thường ngày trong đời sống của chúng ta hầu có thể ngăn ngừa hay phòng chống ung thư như vừa nói đến ở trên xem ra không phải là mới mẻ gì, và có lẽ phần đông chúng ta cũng từng nghe hay đọc qua đâu đó rồi. Cái khó là có chịu bắt đầu và kiên trì theo đuổi để có một lối sống lành mạnh hơn hay không. Rõ ràng là ngày nay, sau khi những nguy hại của thuốc lá đã được phô bày một cách đầy thuyết phục, số người hút thuốc lá ở Hoa Kỳ đã giảm đi so với hai thế hệ trước đây. Và có lẽ phải thêm hai thế hệ nữa dân Mỹ mới cải tiến được vấn đề dinh dưỡng, giảm bớt trọng lượng, và đáp ứng đúng mức nhu cầu vận động hằng ngày. Khó nhưng không phải là không thể đạt được. Và hai vị Giáo Sư tác giả bài báo hóm hỉnh kết luận rằng nếu chuyện đó xảy ra thì con cháu chúng ta sẽ gãi đầu gãi tai thắc mắc không hiểu tại sao chúng ta phải mất một thời gian lâu đến thế mới thoát được cơn hiểm họa mà ai trong chúng ta cũng sợ, dù chỉ cần tiến hành những thay đổi rất nhỏ trong nếp sống thường nhật của chúng ta.

 Nguyễn Văn Sở