| |
Bây
giờ chính là lúc học lịch sử
Nhật Bản hiện đang ở thời
kỳ đổi mới lớn.
Trong thời kỳ đổi mới này,
cái gì sẽ thay đổi và cái gì sẽ không thay
đổi? Nếu thay đổi thì thay đổi như thế nào,
yếu tố cũ nào nên giữ lại, yếu tố mới nào
nên tiếp thu thêm?
Nghĩ như trên, trước hết
phải hiểu thấu cái dòng lịch sử đã biến
thành xương, thành thịt, thành con tim,
thành “lòng” người Nhật.
Trong những cái coi là "có
tính Nhật Bản," có cái đã hình thành sau
cuộc chiến tranh Thái Bình Dương,
cũng có cái mới chỉ lan truyền rộng ra từ
những năm chót của thập niên 1980, tức là
khi "cơn thịnh vượng kinh tế bong bóng" hay
là khi "xã hội ít con" đã xuất hiện, song
cũng có cái đã được vun trồng trong sự kế
thừa liên miên của lịch sử. Phần lớn những
cái đó đã trở thành "tính dân tộc," "tính
quốc dân" khó có thể thay đổi được.
Xưa nay, Nhật Bản có đủ
loại hình văn hóa du nhập vào. Tổ tiên người
Nhật đã tiếp xúc bằng con mắt kinh hoàng
những văn hóa về hình thức sinh hoạt, từ
quần áo, thức ăn, nhà ở tới kỹ thuật, học
vấn, nghệ thuật, đạo đức, tôn giáo, chính
trị, v.v., rồi đã chọn lọc kỹ càng, cái thì
bỏ đi, cái thì tiêu hóa đi rồi cải tạo và
vun đắp thành "tính Nhật," "kiểu Nhật." Ðây
chính là một đặc trưng lớn của Nhật Bản và
của người Nhật.
Hiện nay, Nhật Bản đang ở
thời kỳ biến chuyển mạnh. "Chiến tranh lạnh"
kết thúc đã làm cho thế giới đổi mới, đồng
thời cái "thể chế hậu chiến"
dễ thở ở Nhật Bản cũng đã băng hoại luôn
rồi. Chính lúc này mới là lúc cần phải nhìn
lại lịch sử, đi tìm cái lai lịch của Nhật
Bản, tìm hiểu và nắm cho vững cái đặc sắc
của xã hội và nền văn hóa mà người Nhật đã
vun đắp lên.
Những vấn đề thời sự như
cục diện chính trị, biến động thị trường
từng ngày từng giờ thì đều dễ hiểu, dễ kể
lại. Ai ai cũng ngóng nghe, và báo chí cũng
loan truyền rộng rãi. Tuy nhiên, nếu nghĩ
tới tương lai nước Nhật và người Nhật, tới
cái mối quan hệ của nước Nhật và người Nhật
với thế giới, thì cần phải nhìn thấu suốt
lịch sử cùng bản chất của nước Nhật và người
Nhật.
Trong những căn nguyên đã
làm thành cái đặc trưng của nước Nhật Bản và
người Nhật Bản, cái đặc sắc của xã hội Nhật
Bản, thì có "vật" và "người," tức là "phong
thổ" và "nhân vật."
Nói về phong thổ, Nhật Bản
quả có một địa thế đặc biệt trên thế giới.
Thứ nhất, Nhật Bản nằm
trong vùng gió mùa châu Á, có khí hậu tương
đối ấm áp và ẩm ướt. Trạng thái này rất
thích hợp cho việc trồng lúa. Vì thế, nền
nông nghiệp trồng lúa đã phát triển rộng
lớn. Lật lại những trang sử của Nhật Bản,
người ta thấy rằng ngay sau thời đại bắt cá,
gọi là thời "hoa văn dây thừng,"
thời đại canh tác thóc lúa đã xuất hiện rồi.
Thời đại "du mục, chăn nuôi" vốn chiếm vị
trí quan trọng trong lịch sử thế giới, thì
lại không thấy có ở Nhật Bản. Núi non hiểm
trở và bình nguyên nhỏ hẹp của lãnh thổ Nhật
Bản không thích hợp cho việc xua đuổi chăn
nuôi những đàn súc vật đông đảo. Vì vậy,
người Nhật chỉ có những quan hệ rất mỏng
manh với gia súc, và như vậy so với những
nước khác vốn đã có kinh nghiệm của thời
chăn nuôi gia súc, thì người Nhật tỏ ra yếu
kém về thuật chế ngự những con vật có trí
khôn.
Ðặc điểm thứ hai là lãnh
thổ Nhật Bản do bốn hòn đảo lớn hình thành
và ngăn cách với những nước khác bằng một
"vùng biển không hẹp." Ðiều này có nghĩa là
việc vượt biển vào Nhật Bản bằng số đông có
tổ chức tập thể, có mục đích quân sự hoặc
mục đích chính trị, thì rất khó. Tuy nhiên,
vùng biển này lại không rộng đến nỗi không
thể vượt qua được, dù chỉ bằng kỹ thuật thô
sơ của thời cổ xưa. Vì vậy, sự ghi chép về
người Nhật xuất hiện trong triều đình Trung
Hoa đã có từ thế kỷ thứ nhất sau công
nguyên.
Nói cách khác, quần đảo
Nhật Bản vừa có tính cách cô lập về mặt quân
sự và chính trị, song mặt khác lại có tính
giao lưu văn hóa từ cổ xưa. May mắn thay, ở
bờ bên kia vùng biển không quá hẹp cũng
không quá rộng này, có bán đảo Triều Tiên và
đại lục Trung Hoa, tức là một trong những
vùng mở mang tiên tiến nhất trong lịch sử
văn minh nhân loại.
Ở xa đại lục một quãng
cách tương tự như Nhật Bản còn có Cuba và
Madagasca. Song trong trường hợp những nước
này, thì châu lục Mỹ hoặc châu lục Phi ở bờ
bên kia, lại chỉ có nền văn minh cổ đại
không lấy gì làm phát triển cho lắm. Bởi
vậy, những đảo quốc này đã không được sự du
nhập liên tục của những văn hóa cao độ từ
đại lục vào. Ở điểm này, có thể nói cái vị
trí địa lý của Nhật Bản, vừa cách xa không
để cho các thế lực quân sự vượt qua được,
nhưng lại vừa đủ gần để cho văn hóa vãng lai
được, thì quả là độc đáo trên thế giới.
Ðặc điểm thứ ba là bốn hòn
đảo chính của Nhật Bản làm thành một nhóm
rất gọn. Hokkaido phát triển muộn hơn, chứ
Kyushu, Shikoku và Honshu thì đã hợp lại
thành một nước và có điều kiện thiên nhiên
để phát triển. Vì vậy, khi có cùng một nền
văn hóa đã phát triển, nên nếu có một thế
lực chính trị nòng cốt ra đời, thì toàn thể
dễ trở thành một quốc gia.
Chính vì vậy mà kể từ khi
lịch sử viết thành chữ ra đời, tức là từ
tiền bán thế kỷ thứ VII, cho tới nay, một
quãng thời gian khoảng chừng 1400 năm, ở
Nhật Bản đã có nhiều cuộc tranh chấp chính
trị, nhiều vụ nội loạn, song trong tất cả
những bè phái tranh giành nhau như vậy,
không thấy có ai tự mình tuyên bố rằng "ta
đây là một nước khác không phải là Nhật
Bản." Phần lãnh thổ chủ yếu thì chưa bao giờ
bị nước ngoài cai trị lâu năm cả, quốc gia
cũng chưa bao giờ bị phân cắt.
Ba điều kiện kể trên, tức
là "địa thế và khí hậu," "vị trí quốc tế" và
"sự tóm gọn của lãnh thổ," quả thật đã có
ảnh hưởng quan trọng và lớn lao tới lịch sử
Nhật Bản. Có lẽ cũng vì vậy mà người Nhật ưa
luận về "phong thổ," bất cứ sự việc gì cũng
thuyết giải từ phong thổ. Tuy nhiên, nếu chỉ
chú trọng vào phong thổ không thôi, thì đó
cũng có khi nguy hiểm.
Thí dụ võ tướng Oda Nobunaga
là người có tính tình rất phóng đạt, thì
thường được giải thích rằng đó là bởi vì ông
sinh trưởng ở vùng bình nguyên Mino-Owari
rộng lớn. Song le, thời đại Nobunaga sinh
ra, thì bình nguyên đó toàn là đồng lầy, có
sông ngòi chi chít và rất ít quãng rộng cho
ngựa chạy vòng quanh. Nghĩa là khó có thể
nói rằng nhờ sinh trưởng ở vùng đồng bằng mà
Nobunaga đã có tính tình phóng đạt như vậy
được.
Nói cách khác, từ luận về
phong thổ, rồi đi đến giải thích tính tình
con người, hay có khi cả tình trạng của một
chính quyền, là việc làm gò bó. Phong thổ
Nhật Bản quả có ảnh hưởng rất lớn tới nước
Nhật và người Nhật, song cái gì cũng chứng
minh bằng sự xuất phát từ đó, thì e dễ sinh
ra nhầm lẫn.
Ngược lại, ảnh hưởng của
một "nhân vật" đặc thù nào đó, hoặc của một
giai tầng hay tập thể mà nhân vật đó là
tượng trưng, thì không nhỏ. Có không ít
những cái mà nay ta coi là đương nhiên, thì
một lúc nào đó trước đây đã do một người nào
đó làm và từ đó đẻ ra tính độc đáo, tạo ra
tính dân tộc riêng biệt của Nhật Bản.
Dĩ nhiên cái đó không phải
chỉ do năng lực của cá nhân đó hay sự ngẫu
nhiên mà xẩy ra được. Có lẽ nên nói rằng
người đó, giai tầng người đó đã làm công
việc tất yếu lịch sử, thì đúng hơn. Thế
nhưng để cho dễ hiểu, nếu coi sự việc như
vậy chẳng qua là đã được tượng trưng hóa bởi
một nhân vật đặc thù nào đó, thì đây không
phải là phương pháp dở.
Sách này chọn 12 "nhân
vật" tượng trưng đã để lại ảnh hưởng sâu đậm
đối với nước Nhật cho tới ngày nay.
Những người này đã hành
động như thế nào trong giai đoạn nào của
lịch sử? Ðiều mà họ đã làm còn tồn tại
trong người Nhật ngày nay như thế nào? Nó đã
kìm hãm ý nghĩ của người Nhật, của xã hội
Nhật như thế nào? Thế rồi từ nay về sau,
trong sự giao tế với thế giới, nó sẽ ảnh
hưởng ra sao?
Cuốn sách này chính là
muốn luận về những "nhân vật" này từ quan
điểm như vậy.
Trong luận cứ như vậy, cả
những "sự thật" đã được thần thoại hóa trong
lịch sử cũng sẽ được đề cập, chứ không riêng
gì sự nghiệp lịch sử của người đó, lai lịch
xác đáng của người đó, hình ảnh đúng của
người đó trong thời đại người đó thực sự
sống. Tuy nhiên, cái tổng thể, kể cả những
điều như vậy, đang có ảnh hưởng như thế nào
tới nước Nhật và người Nhật ngày nay, sẽ để
lại cái gì cho Nhật Bản sau này, và sẽ tiếp
tục có ảnh hưởng như thế nào, chính là điều
chúng tôi có chủ ý tìm hiểu ở đây.
(Tổng hợp mạng VietNam)
|
|
