*

Tiểu sử Trương Hán Siêu là một vấn đề mà hẳn giới sử phải quan tâm hơn giới văn, song điều kiện tư liệu hiện nay lại không cho phép có nhiều phát hiện mới. Trở đi trở lại chúng ta vẫn có bằng ấy tài liệu mà có lẽ từ rất lâu rồi các học giả Việt Nam đều đã quá quen thuộc. Đó là các sách Đại Việt sử ký toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí, Việt âm thi tập, Toàn Việt thi lục, Quần hiền phú tập, Hoàng Việt thi văn tuyển, Đại Nam nhất thống chí, và từ 30 năm trở lại đây còn có bộ Thơ văn Lý - Trần. Tựu trung, ta biết Trương Hán Siêu tự Thăng Phủ, hiệu Độn Tẩu, người làng Phúc Thành, huyện Yên Ninh, lộ Trường Yên, nay là tỉnh Ninh Bình.

Ông xuất thân là một môn khách trong phủ đệ của Trần Quốc Tuấn, giúp việc văn thư cho Trần Quốc Tuấn nhiều năm, về sau được Quốc Tuấn tiến cử với Triều đình Trần và được tín nhiệm, lần lượt giữ nhiều chức trong triều, cũng lần lượt đi trấn nhậm các vùng Lạng Giang, Hóa Châu, hoặc có lúc được cử làm một công việc mang chức năng tôn giáo, như chức Giám tự chùa Quỳnh Lâm - Giám đốc một ngôi chùa vào hàng “quốc tự”/chùa quốc gia hạng nhất. Lẽ tự nhiên, một tiểu sử vắn tắt như thế không khỏi vẫn để lại nhiều chỗ trống, nhiều dấu hỏi gay cấn mà không phải đến ngày nay mới được đặt ra. Chẳng hạn, Trương Hán Siêu sinh ngày tháng năm nào và mất ngày tháng năm nào? Ông có về ẩn cư ở Trường Yên hay không và có thể ước đoán vào thời gian nào trong cuộc đời ông? Ông có đi sứ Trung Quốc thực hay không hay bài Quá Tống đô chỉ là chép lầm của người khác? Dòng dõi Trương Hán Siêu hiện nay còn lại ở đâu? Chi phái nào hiện đang tiếp nối ở Lạng Giang (nơi ông trấn nhậm lâu năm) và chi phái nào hiện có mặt ở Đông Triều như Đại Việt sử ký toàn thư đã chép? [4] Vân vân và vân vân...

Mấy năm trước đây Nhóm khảo sát thực địa do Trường trung học Lương Văn Tụy Ninh Bình chủ trì đã làm được một việc có ý nghĩa, ấy là tổ chức khảo sát điền dã ngay tại thôn Phúc Am, xã Ninh Thành, nay thuộc thành phố Ninh Bình là nguyên quán của ông, và tìm ra bản thần tích ngôi đền thờ Trương Hán Siêu tại xã này, bị phá cách đây khoảng 50 năm, may mắn thần tích còn lưu lại trong dân chúng. Thần tích có đề rõ: “Trần triều Thái bảo Thái phó Trương Thăng Phủ gia phong Trác vĩ thượng đẳng thần” [5] , đặc biệt có ghi một chi tiết quan trọng là ngày “chính kỵ” của Trương Hán Siêu vào 15 tháng Chín [6] .

Như thế nào là ngày “chính kỵ”? Hiểu theo nghĩa chữ Hán thì đây là ngày giỗ chính thức của ông, chứ không phải là ước lệ “xuân thu nhị kỳ” hay “nhất kỳ” do quy ước của người lập đền. Nếu so với Đại Việt sử ký toàn thư ta sẽ thấy một sự không ăn khớp: Đại Việt sử ký toàn thư ghi Trương Hán Siêu mất tháng Mười một âm lịch năm Giáp ngọ (1354), trong khi ngày giỗ ở đền thờ ông diễn ra trước một tháng rưỡi. Nếu tra lại lý lịch ngôi đền ta lại càng có chỗ hồ nghi. Theo Đại Nam nhất thống chí, ngôi đền Trương Hán Siêu mới được khởi xây từ năm Minh Mệnh thứ 15 (1833) do sáng kiến của Án sát Nguyễn Bá Thản [7] .

Một ngôi đền chỉ mới mọc lên cách ta 175 năm thì thần phả của nó có đáng tin cậy bằng một bộ sử ra đời đã trên 500 năm hay không? Mới so sánh sơ qua, tưởng chừng dễ ngã ngũ được ngay. Tuy thế, đào sâu hơn vào vấn đề thì hình như vẫn có một đôi điều cần bàn. Hãy thử đặt một câu hỏi: ngôi đền được xây do một vị Án sát đề xướng, lại có thêm một danh Nho là Vũ Phạm Khải [8] viết văn bia, vậy vì sao hai con người có học này lại không dựa vào Đại Việt sử ký toàn thư để ấn định ngày mất cho Trương Hán Siêu mà đưa ra một số liệu không khớp với sử cũ? Phải chăng khi dựng đền, Nguyễn Bá Thản và Vũ Phạm Khải đã có chỗ dựa là một cuốn phả nào có từ trước, cuốn phả đó có ghi chép cụ thể ngày mất của Trương Hán Siêu?

Mặt khác, đứng về mặt tâm linh mà xét, người ta không thể dựng đền để thờ một nhân vật được mọi người bái phục, mong linh hồn vị đó hiển ứng để phù trợ dân chúng trong vùng, nhưng rồi lại bịa ra một ngày giỗ không có thật để mời thần về chứng giám lòng thành. Làm như thế chắc chắn đền sẽ mất thiêng. Theo các thầy giáo quê ở địa bàn Phúc Am thì trước khi có đền Trương Hán Siêu, vốn đã có miếu thờ ông từ rất lâu đời. Đã có miếu thì thần phả chắc chắn phải có. Vì thế có phần đáng tin là ngày 15 tháng Chín âm lịch mà bản thần phả Nguyễn Bá Thản ghi được đúng là ngày mất đích thực của ông truyền lại từ lâu. Vậy số liệu này có thể và nên cân nhắc để bổ sung cho chính sử, bởi ngay cả trong chính sử nhiều việc vẫn chép sai và luôn luôn cần hiệu chỉnh, như học giả Lê Quý Đôn xưa kia đã từng làm mà các đời sau đều phải thừa nhận.

Cũng trong vấn đề tiểu sử của Trương Hán Siêu, còn có một gợi ý khác, nảy ra từ chuyến điền dã của đoàn cán bộ Ban văn học Cổ cận đại Viện Văn học tại núi Non Nước vào tháng X năm 1990. Trước kia chúng tôi vẫn đinh ninh nhà Nho tích cực nhập thế Trương Hán Siêu cho đến tận khi mất vẫn không có thời gian về ẩn ở quê nhà mặc dù trong lòng có lúc ông rất muốn về. Ý kiến đó ám ảnh đến nỗi đọc thơ văn Trương Hán Siêu Nhóm biên soạn thơ văn Lý - Trần đã sơ ý bỏ qua không để ý đến một thông điệp quan trọng, mãi đến khi tận mắt nhìn tấm bia Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký ở sườn núi Non Nước mới kịp nhận thấy.



Bài Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký khắc trên sườn núi Non Nước. Dòng chữ to khắc rất xa bên trái (mờ) là lệnh chỉ cấm xâm phạm cây cối hoa quả thuộc vườn đất chùa Non Nước (Thủy Sơn tự) của Thái Thượng hoàng Trần Minh Tông đề năm Thiệu Phong Kỷ sửu (1349). Xem ảnh trích riêng ở bên phải - Ảnh Trần Kim Chi

Thì ra trong bài văn đặc sắc này, Trương Hán Siêu có viết một câu nói lên khá rõ, rằng trước khi làm quan mình từng có thời gian ở ẩn. Câu đó như sau: “Dư hậu khách tứ phương, nhậm hoạn vu triều, bị vị đài sảnh, thiên nhai cựu ẩn thời phục mộng trung du nhĩ” [9] . Tạm dịch như sau: “Về sau ta làm khách bốn phương, giữ việc quan tại triều, lạm dự chức nơi đài sảnh thì chốn ẩn dật xưa ở bên trời chỉ còn đôi lúc dạo chơi trong giấc mộng mà thôi”. “Chốn ẩn dật xưa ở bên trời” chẳng phải là một sự xác định tương đối cụ thể cả thời gian và địa điểm ở ẩn là gì.

Trương Hán Siêu không thể gọi “chốn ẩn dật xưa” cái nơi đã sinh ra mình và mình chỉ sống lúc còn niên thiếu, bởi người vị thành niên sao có thể gọi là ẩn sĩ được. Đây là tín hiệu cho phép dự đoán sau khi trưởng thành, làm môn khách cho Trần Quốc Tuấn, nhà danh sĩ lại đã có thời gian lui về quê nhà. Nhưng đó là thời điểm nào? Nếu xem xét Đại Việt sử ký toàn thư ta sẽ thấy hai sự kiện có phần mâu thuẫn: khi nói về đức nghiệp của Trần Quốc Tuấn, sử chép “ông hay vì nước tiến cử người hiền, như Dã Tượng và Yết Kiêu là gia thần có dự công dẹp Ô Mã Nhi và Toa Đô; Phạm Ngũ Lão, Trần Thì Kiến,

Trương Hán Siêu, Phạm Lãm, Trịnh Dư, Ngô Sĩ Thường, Nguyễn Thế Trực là môn khách, đều do văn chương chính sự nổi tiếng với đời” [10] . Vậy mà khi chép về hành trạng của Trương Hán Siêu cũng bộ sử ấy lại cho biết: ông bắt đầu được bổ dụng vào năm 1308 dưới triều Trần Anh Tông [11] . Chắc hẳn không phải đến năm 1308 Trần Quốc Tuấn mới tiến cử Trương Hán Siêu với Triều đình, vì Hưng Đạo vương đã mất từ năm 1300, tám năm về trước. Song nếu Trương Hán Siêu được vào triều khoảng thời gian trước năm 1300 thì chắc sử không thể bỏ qua, chẳng hạn trường hợp Trần Thì Kiến đã được bổ chức An phủ sứ Thiên Trường từ trước 1297 và đến 1297 thì chuyển sang làm quan Kiểm pháp kiêm An phủ sứ Kinh sư; hay Phạm Ngũ Lão, một năm trước khi Trần Quốc Tuấn mất cũng đã được bổ dụng chức Thân vệ tướng quân kiêm quản quân Thiên thuộc phủ Long Hưng...

Chúng tôi ngờ rằng chính vào khoảng thời gian vài năm trước 1300, nhà chiến lược Trần Hưng Đạo đã dự cảm được cái chết của mình nên bắt đầu thu xếp cho những người dưới trướng có đường tiến thủ. Tuy thế, trong số những người được ông gợi ý cất nhắc, nếu một võ tướng như Phạm Ngũ Lão đã bộc lộ tài ba trong chiến trận, một văn thần như Trần Thì Kiến do kinh lịch, đều được lục dụng ngay, thì một người còn trẻ như Trương Hán Siêu không đỗ đạt gì, chưa chứng tỏ được năng lực với Triều đình, lại phải chờ đợi để thử thách thêm. Đó là khoảng thời gian tám năm từ 1300 - 1308, trong tám năm ấy, Trương Hán Siêu đã về quê, vừa ẩn cư vừa vừa dùi mài đọc sách, chuẩn bị một học vấn vững chãi cho những bước đi kế tiếp về sau. Tất nhiên, nói về quá trình đào tạo nên con người chính khách Trương Hán Siêu thì chặng đường làm môn khách cho Trần Quốc Tuấn vẫn có vị trí rất quan trọng.

Một chân “thư nhi” dưới tầm tay vị Quốc công tiết chế, hẳn chắc việc học hành của ông không phải tuân theo những trình tự bài bản như ở nhà trường. Cũng không có cái học vị Tiến sĩ nào được dành cho con người đó. Nhưng đây là một môi trường mà sự rèn giũa, mài xát kiến thức nhất thiết phải đặt ra và đặt ra gay gắt, ở đấy sự thực học được đề cao và cái học phù phiếm bị loại bỏ - môi trường học đi với hành trong mọi hoạt động của đại bản doanh quân đội nhà Trần chuẩn bị cho công cuộc cứu nước vĩ đại. Chính là nhờ có hai bước phối hợp hoàn hảo giữa “học trong màn trướng” chặng trước và “học sâu vào sách vở” chặng sau mà điều không khó đoán định đã xẩy tới: uy tín học vấn của Trương Hán Siêu ngày một được thừa nhận sau khi ông bước chân vào Triều [12] .

Các vua Trần dần dần kính nể không gọi thẳng tên và nhất loạt tôn xưng ông bằng thầy. Sau khi ông mất, vua Trần Dụ Tông truy phong ông chức Thái phó (chức quan dạy dỗ vua) và vua Trần Nghệ Tông cho phụ thờ ông ở Văn miếu. Thậm chí Đại Việt sử ký toàn thư còn đánh giá ông có kiến văn vững chắc hơn Tham tri chính sự Phạm Ngộ vốn là một người đồng sự với ông, cũng khá nổi tiếng lúc đương thời. Cũng qua cách ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư ta có thể ngờ, nếu chỉ thuần xét theo tiêu chí chữ “lễ”, Trương Hán Siêu chưa hẳn đáng gọi là mẫu mực trong con mắt đám Nho sĩ chính thống, như cái tính nói năng không câu thúc, gặp việc là tỏ thái độ ngay, nên có lần đã bị trách phạt; lại nhiều khi ông không biết giữ ý, khinh thường người khác khiến bạn đồng liêu chẳng mấy vừa lòng.

Một vị quan giữ chức Tông chính đại khanh là Lê Cư Nhân từng mỉa ông là một “chân đá cầu nhà quê” (thôn cừu cước) ý nói Trương liệu việc nhiều khi hấp tấp [13] . Nặng lời nhất là sử thần Ngô Sĩ Liên dưới đời Lê Thánh Tông khi phẩm bình về Trương đã công khai chê trách, coi ông là hạng người “kiêu lận” (kiêu ngạo và keo bẩn), không đáng được dự thờ nơi dành cho biểu tượng tôn nghiêm của đức Khổng Phu Tử [14] . Ấy thế mà ông vẫn được Triều đình Trần đề cao, được thừa nhận là “nhân cách cương trực” (vi nhân cốt ngạnh) [15] và nằm trong số tên tuổi được trưng dẫn coi như “nhân tài đều khắp” (nhân tài bân bân) [16] của thời đại Trần. Chứng tỏ, vào thời đại đó, cá tính của sĩ phu còn được tự do buông thả, chưa bị bộ máy quan liêu đem các chuẩn mực đạo lý Nho giáo ra xét nét, bắt bẻ [17] , và đúng như Lê Quý Đôn nói, nhà Trần biết trọng đãi lớp trí thức có thực học chứ không hề mê muội ở hư danh. Chẳng phải chỉ dựa vào oai quyền của một người như Trần Quốc Tuấn Trương mới tìm được chỗ đứng mà tự ông, với công phu rèn giũa học vấn và thi thố tài năng, ông đã định đoạt được chiếc ghế chức vị cho chính mình. Bài học dùng người của nhà Trần - biết đặt quan hệ “nhất thân nhì thế” ra ngoài mọi chọn lựa - xứng đáng là tấm gương trong cách dùng người của nhiều thời đại.
*

Trương Hán Siêu trong vai trò một chính khách của triều Trần có rất nhiều tư cách nhưng trùm lên mọi tư cách, ở ông là một bản lĩnh văn hóa mà nhìn phương diện nào cũng có những đóng góp quan trọng.

Trước hết, dù có sơ suất này khác trong ngôn hành, ông vẫn là một nhà Nho và trong văn nghiệp của nhà Nho Trương Hán Siêu, phần lớn đều chứa đựng quan điểm Nho giáo, nhất là quan điểm Nho giáo được vận dụng như một lợi khí để đấu tranh chống lại các trường phái tư tưởng khác, song song tồn tại trong cùng thời điểm.

Ở góc độ này ông là một Nho gia có chủ kiến, hăng hái tham gia vào cuộc đấu tranh nhằm phát huy mặt tích cực của trường phái tư tưởng mà mình xuất thân. Tuy vậy, cũng cần nói thêm, nếu Trương Hán Siêu cứ khăng khăng bảo vệ Nho giáo chỉ vì cái danh của Nho giáo mà thôi thì nho sĩ họ Trương chưa chắc đã trở thành một nhà văn hóa, bởi hàm lượng văn hóa bao giờ cũng là một hằng số lịch sử mà trong những điều kiện không giống nhau các thành tố tùy thuộc vào nó cũng phải biến đổi linh hoạt sao cho phù hợp.

Nho giáo có những giá trị văn hóa đáp ứng được yêu cầu lịch sử của xã hội Đại Việt thuở ấy bên cạnh những giá trị không thích nghi với lịch sử và Phật giáo thì cũng vậy. Việc thanh lọc cái phi lịch sử để trở thành cái lịch sử là việc đặt ra cho cả Đạo, Phật, và Nho lúc bấy giờ. Nhờ dự cảm sáng suốt của một nhà tư tưởng lớn, trong khi phê phán Phật giáo Trương Hán Siêu đã không rơi vào thái độ của hạng nhà Nho tiểu khí mà đi đúng quy luật thanh lọc đã nêu.

Ông biết đứng trên quan điểm lợi ích thực tiễn của xã hội thịnh Trần để phê phán giáo đồ, và tựu trung, cái ông chống là cái phần tha hóa của sinh hoạt Phật giáo trong đời sống chùa chiền, những đối tượng ông lên án là “những kẻ giảo hoạt trong đám sư sãi”, “bỏ mất cái bản ý khổ không của đạo Phật mà chỉ chăm lo chiếm những nơi đất tốt, cảnh đẹp, tự giát vàng nạm ngọc cho chỗ ở của chúng rực rỡ, tô điểm cho môn đồ của chúng lộng lẫy như voi, rồng” [18] (Khai Nghiêm tự bi ký). Nghĩa là trước sau ông không hề chống lại giáo lý uyên thâm của nhà Phật. Có hiểu điều đó mới lý giải được vì sao Trương Hán Siêu “chống Phật” mà các bài văn bài bác Phật giáo của ông như bia Khai Nghiêm lại được nhà chùa trân trọng, được khắc đá dựng ngay trong chùa. Giới Thiền học phải đâu đều là người dốt nát, cứ nhắm mắt tin bừa vào kẻ chăm chăm định “xóa sổ” họ? Cũng có hiểu điều đó mới lý giải được vì sao đến cuối đời, Trương Hán Siêu đã tự nguyện rời bỏ quan điểm “chống Phật” để tìm thấy sự cân bằng trong tâm thức khi dung hợp Nho với Phật:

Phù thế như kim biệt,
Nhàn danh ngộ tạc phi.

(Từ khi cách xa cõi đời trôi nổi,
Được tiếng nhàn mới biết trước đây mình đã sai)

(Dục Thúy sơn)

Không những thế, chắc là Trương Hán Siêu còn tìm vào Đạo giáo, bởi vì ông đã trăn trở mãi trước hành vi “quy khứ” của Đào Tiềm, một nhà thơ đời Tấn, một nhà Huyền học sống vào một thời đại thịnh trị của Huyền học Trung Quốc:

Trùng dương thời tiết kim triêu thị,
Cố quốc hoàng hoa khai vị khai?
Khước ức cầm tôn tiền nhật nhã,
Kỷ hồi tao thủ phú “Quy lai”.

(Cúc hoa bách vịnh, III)

(Sớm nay vừa tiết trùng dương,
Chẳng hay quê cũ hoa vàng nở chưa?
Rượu đàn trạnh nhớ thú xưa,
Vò đầu mấy bận ngâm thơ “Đi về”) [19]

Một đặc trưng của văn hóa Việt Nam là sự dung hợp (l’intégration) - dung hợp của nhiều môn phái, hệ tư tưởng, nguồn tín ngưỡng... khác nhau. Dung hợp dưới hình thức cộng sinh và thâm nhập lẫn nhau một cách uyển chuyển dần dà mà không có sự kịch liệt bài xích, và điều đó làm nên sức mạnh tinh thần của cộng đồng dân tộc Việt. Nói Trương Hán Siêu là một nhân cách văn hóa trước hết là nói sự chấp nhận xu thế tự nhiên này, chứ tuyệt không phải ở cái nhìn biệt phái của một Nho gia đòi độc quyền cho học thuyết nhà Nho.

Là một văn thần cột trụ của Triều đình, trong hoạt động chính sự của Trương Hán Siêu, ông đã sử dụng học vấn một cách đắc lực ở mọi chức trách. Trong tư cách Học sĩ Viện Hàn lâm, ông là người thay mặt vua soạn thảo văn chương chiếu cáo ban bố cho toàn dân, và văn từ trao đổi ngoại giao giữa Đại Việt và các nước. Với tư cách là người chế định bộ Hình thư, ông là người đặt nền tảng cho một Triều đình vận hành theo luật pháp. Với tư cách là người biên soạn bộ Hoàng triều đại điển cùng Nguyễn Trung Ngạn, ông là người góp phần xây dựng những nghi thức, điển chế nhằm đưa các hình thức hoạt động của Triều đình vào nề nếp quy củ, phản ánh tư thế của một triều đại văn minh... Đó đều là những tư cách văn hóa sáng rỡ, góp phần nâng cao phong khí, thể diện của một vương triều và một thời đại - thời đại Lý - Trần. Ngay cả việc nhà vua thường cử Trương Hán Siêu đi trấn nhậm ở những vùng có nhiều rắc rối như Lạng Giang, Hóa Châu mà Trương Hán Siêu đều giải quyết ổn thỏa, vỗ yên dân chúng, hay được cử làm Giám đốc chùa Quỳnh Lâm, xử lý những việc tế nhị trong quan hệ giữa “đời” và “đạo” vốn là việc rất hệ trọng của vương hầu cũng như dân sự thời ấy, cũng chứng tỏ bản lĩnh văn hóa và kinh nghiệm sống nhiều mặt của ông.

Nhưng nói đến nhân cách văn hóa của mỗi danh nhân còn phải nói đến một phương diện không thể thiếu được: đó là sự ứng xử văn hóa trong cuộc sống thường ngày, riêng tư của chính họ. Ở Trương Hán Siêu, hành vi ứng xử nổi bật nhất, in đậm vào sử sách, là thái độ gần gũi thiên nhiên, cách ông nhìn ngắm thiên nhiên tạo vật. Về điều này, nếu nói Trương Hán Siêu gắn bó với cảnh trí của đất nước thì không có gì sai nhưng hình như vẫn chưa đủ.

Nhà thơ nhà văn Việt Nam xưa nay rất ít người thờ ơ trước vẻ đẹp của giang sơn gấm vóc: “Nước biếc non xanh thuyền gối bãi/Đêm thanh nguyệt bạc khách lên lầu” (Nguyễn Trãi). Trương Hán Siêu cũng thế thôi. Nhưng với ông, trong tình yêu thiên nhiên hình như còn có một điều gì khác hơn, một khao khát thường trực muốn chiếm lĩnh thế giới tự nhiên, nhận biết cho hết mọi tri thức lịch sử - xã hội ẩn ngầm trong ngoại giới. Như chính ông phô bày trong vai một người khách ở bài Bạch Đằng giang phú, hầu như cả một đời, ông đã coi lẽ sống của mình là ngược xuôi tìm đến mọi danh lam thắng cảnh: