Có lẽ ông là một người say mê công việc sáng tạo yêu thích của mình hơn là một doanh nhân.

Tên tuổi ông đồng nghĩa với những phẩm chất làm nên thành công và sự nổi tiếng: trí tưởng tượng phong phú, đầy ắp các ý tưởng mới cộng với sự táo bạo đúng lúc và tinh thần khởi nghiệp.

Walt Disney là một huyền thoại của thế kỷ 20. Sự kỳ diệu trong Walt Disney ở chỗ, một con người phức tạp và khó hiểu như ông lại có thể thu hút được nhiều bộ óc tài ba đến với mình và bằng cách nào đó buộc họ cho ra đời những sản phẩm tốt nhất. Ông là người luôn đề ra những quy tắc làm việc rất khắt khe, chẳng hạn như cấm đàn ông trong xưởng phim để râu ria (mặc dù chính ông thích để ria); hoặc sẽ phạt rất nặng nếu bắt gặp ai làm việc thêm cho công ty khác.

Ông đòi hỏi các họa sỹ lao động tối đa, vắt kiệt hết sức của họ, nhưng lại trả công họ ít hơn nhiều so với các hãng khác. Dường như ông cho rằng, niềm vui của lao động sáng tạo là đủ cho họ.

Dấn thân khởi nghiệp

Walt Disney sinh ngày 5/12/1901 tại Chicago, lớn lên tại trang trại của bố mẹ ở Marceline, Missouri. Ngay từ nhỏ, cậu bé Disney đã có thiên hướng kinh doanh vượt trội bạn đồng lứa. Lúc 7 tuổi, cậu đã bán những bức phác họa do chính cậu vẽ. Trong những năm học tại trường MacKinley High School, cậu tiếp tục quan tâm đến hội họa và nhiếp ảnh. Buổi tối cậu học tại Trường nghệ thuật Chicago (Chicago Academy of Fine Arts).

Chiến tranh thế giới lần thứ nhất nổ ra, Walt Disney xin được lái xe cho Hội chữ thập đỏ ở Pháp, và cậu trang trí chiếc xe của mình bằng những hình vẽ vui nhộn tự nghĩ ra. Chiến tranh kết thúc, Disney dấn thân vào con đường hoạ sỹ hoạt hình ở Kansas. Năm 1920, khi đang làm việc cho xưởng phim quảng cáo Kansas City Film Ads, anh nghĩ ra những nhân vật hoạt hình đầu tiên và năm 1922 anh lập công ty đầu đời Laugh-O-grams. Chẳng bao lâu sau, công ty gặp khó khăn, và Disney quyết định rời thành phố Kansas đến Hollywood lập nghiệp chỉ với tinh thần hăng hái của tuổi trẻ, bộ đồ vẽ và những ý tưởng hoạt hình trong đầu.

Cũng như nhiều công ty lớn của Mỹ, sự nghiệp kinh doanh của Disney bắt đầu từ gara để xe. Cùng với người anh trai là Ron, Walt Disney thành lập xưởng “Disney Brothers Studio”. Anh vay của Ron 200 USD, của người chú 500 USD và bố mẹ anh phải thế chấp ngôi nhà để có 2.500 USD cho anh vay. Sau một thời gian dài, anh thuê được trụ sở ở Hollywood và bán được sản phẩm đầu tiên là loạt phim hoạt hình dựa trên nhân vật cổ tích Alice.

Micky Mouse luôn đi trước

Năm 1928, chuột Micky Mouse ra đời và nhanh chóng trở thành nhân vật yêu thích của các gia đình Mỹ, tượng trưng cho tinh thần vui vẻ ngay cả trong những tình huống ngặt nghèo. Lần đầu tiên Disney sử dụng nhạc nền và các kỹ xảo phụ hoạ cho hoạt hình. Cộng với một nghệ thuật hoạt hình đầy sáng tạo bất ngờ, hình tượng Mickey Mouse đã được công chúng nhiệt liệt hoan nghênh đón chào, nhất là vào những ngày đầu tiên xuất hiện phim lồng tiếng.

Năm 1932, bộ phim hoạt hình màu đầu tiên trên thế giới “Hoa và cây” do ông sản xuất giành được giải của Viện hàn lâm điện ảnh Mỹ. Năm 1937, ông sản xuất bộ phim hoạt hình ngắn “Đồng xu cũ” lần đầu tiên sử dụng kỹ thuật quay đa diện. Ngày 21/12/1937, ông chiếu ra mắt bộ phim hoạt hình dài đầu tiên “Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn” tại rạp chiếu bóng Carthay Theater ở Los Angeles.

Bộ phim tốn 1.499.000 USD - một khoản tiền khổng lồ vào thời đó, nhất lại là trong bối cảnh Đại khủng hoảng (Great Depression) đang diễn ra ở Mỹ. Ông đã mạo hiểm đặt cược toàn bộ sự nghiệp của mình vào bộ phim này, và sự táo bạo đó đã được đền đáp. Bộ phim thành công mỹ mãn trên phim trường và thương trường: đoạt giải Oscar cộng với 8 triệu USD lợi nhuận - một con số kỷ lục đối với điện ảnh Mỹ những năm 1930. Và từ bộ phim này, Walt Disney trở thành nhân vật được sùng bái trong làng điện ảnh.

Trong vòng 5 năm sau đó, Walt Disney Studio sản xuất tiếp những bộ phim hoạt hình dài đã trở thành kinh điển như Dumbo, Fantasia, Bambi, Pinocchio. Vào những năm 1940, Disney điều hành Burbank Studios với hơn 1.000 nhân viên.

Năm 1955, Disney mở hướng đi mới: ông khai trương công viên Disneyland rộng 70 hécta, một công viên hoàn toàn để vui chơi giải trí đầu tiên trên thế giới dựa trên chính những bộ phim hoạt hình của ông. Đó là một xứ sở huyền ảo không chỉ đối với trẻ con, mà người lớn cũng thấy mê hoặc khi chu du trong đó. Disney bỏ ra 17 triệu USD cho dự án này - lại một khoản tiền khổng lồ nữa. Và lại một lần nữa ông mạo hiểm, và lại thêm một lần nữa ông đã thành công: ngay trong bảy tuần đầu tiên Mickey Mouse và bạn bè chú đã đón một triệu lượt khách đến thăm.

Walt Disney cũng là một trong những người tiên phong trong lĩnh vực truyền hình, bắt đầu nhảy vào lĩnh vực này năm 1954, một trong những người đầu tiên làm truyền hình màu: vào năm 1961, ông cho ra đời chương trình “Thế giới sắc màu huyền diệu”. Nhưng Walt vẫn không chịu dừng lại ở đó, vì như ông nói: “Tôi làm thế vì tôi muốn làm tốt hơn”.

Từ giữa thập niên 1960, Disney bắt tay vào thực hiện một dự án lớn - xây dựng “Thế giới Disney” (Disney World) với những mục đích xã hội. Disney World rộng hơn Disneyland 15 lần, gồm có công viên giải trí, tổ hợp khách sạn, sân bay... Ông quan tâm đến từng chi tiết của công trình này, nhưng không kịp sống đến ngày khai trương Disney World vào tháng 10/1971: ông mất ngày 15/12/1966.

Biến cổ tích thành hiện thực

Có rất nhiều người tham gia vào ngành công nghiệp giải trí ở Mỹ. Tên tuổi Walt Disney cũng gắn với loại hình giải trí lành mạnh mang những giá trị văn hoá gia đình Mỹ. Chính ông thừa nhận: “Tôi không bao giờ gọi công việc của tôi là “nghệ thuật” cả. Đó chỉ là một phần của “show business”, của ngành kinh doanh giải trí”.

Nhưng như Walt Disney giải thích: thế giới của ông là thế giới cổ tích, giải trí mà ông mang đến cho khán giả đã trở thành nhu cầu thiết yếu dài lâu, chứ không phải là niềm khoái trá tức thời nữa. “Nó đảm bảo một tương lai chắc chắn trong lĩnh vực hoạt hình”- Walt nói. Ông quan tâm đến nhu cầu giải trí của mọi người, muốn mang lại niềm vui tiếng cười cho người khác hơn là tìm cách thể hiện mình.

Trong đó, Walt Disney không cố làm vui lòng các nhà phê bình, mà muốn hướng đến công chúng. Thoạt nhìn thì cứ tưởng đối tượng phục vụ của Disney là trẻ em, nhưng theo ông, sẽ sai lầm nghiêm trọng nếu bạn chỉ nhằm đến trẻ con, mà chính người lớn là một loại trẻ con đã lớn. Chính vì thế mà Disneyland là một công viên gia đình, nơi mà các ông bố bà mẹ và con trẻ cùng vui chơi với nhau.

Walt Disney hình như lúc nào cũng đầy ắp ý tưởng. Mặc dầu ham mê vẽ từ nhỏ, nhưng chưa bao giờ Walt Disney có ảo tưởng về tài năng hội hoạ của mình. Ông hiểu rằng trên phương diện này thua xa các họa sỹ làm việc tại xưởng phim. Nhưng Walt là cái máy sản xuất ý tưởng. Ông phác thảo sơ lược, sau đó mô tả chi tiết bằng lời về nhân vật hoạt hình mà ông muốn thể hiện, từ đó các họa sỹ dưới quyền sẽ định hình. Chính Micky Mouse đã ra đời như thế.

Walt Disney kể lại: “Chúng tôi cảm nhận thấy là công chúng, đặc biệt là các em nhỏ rất thích các con vật nhỏ bé nhưng lanh lợi. Tôi nghĩ chúng tôi mắc nợ Chalie Chaplin một ý tưởng. Chúng tôi nghĩ đến chú chuột nhắt bé xíu cũng có lòng khát khao như Chaplin - một anh chàng nhỏ bé cố gắng làm điều mà anh ta có thể làm một cách tốt nhất”. Bí quyết khiến Micky Mouse nổi tiếng đến như vậy là do chú ta “rất người”, như “cha đẻ”ã tinh thần của chú từng nói.

Walt Disney luôn nhắc đi nhắc lại rằng tiền không phải là mục đích của ông, mà chỉ là phương tiện để đạt đến kết quả cuối cùng. Có lẽ ông là một người say mê công việc sáng tạo yêu thích của mình hơn là một doanh nhân. “Nếu bạn thấy ham muốn tìm hiểu, bạn sẽ thấy nhiều điều thú vị để làm”; “Bạn sẽ đạt được mục tiêu nếu bạn không làm việc chỉ vì tiền”; “Disneyland là sản phẩm của lòng say mê. Chúng tôi làm nên Disneyland không chỉ vì tiền” - đấy là vài lời trích dẫn của Walt Disney.

Mãi đến gần đây, những người làm việc lâu năm trong hãng vẫn tin rằng Walt Disney sẽ quay về. Người ta đồn rằng trước lúc chết, Walt ra lệnh ướp xác mình tại một trường đại học ở California, để sau này khi khoa học tìm ra thuốc chữa ung thư phổi, các nhà bác học sẽ đưa ông ra khỏi trạng thái đó, và ông sẽ lại cầm lái con tàu của mình.

Có lẽ đối với con người suốt đời làm sống lại các câu chuyện cổ tích, tin vào chuyện cổ tích và biết cách biến cổ tích thành hiện thực, một diễn biến như thế không hẳn là không có lý.

Nguyễn Hoài - Đức Lam