|
Shibusawa
Eiichi
Hơn
100 năm phát triển kinh tế,
Nhật Bản đã sản sinh ra
nhiều nhà doanh nghiệp vĩ
đại. Nói đúng hơn, không
có họ thì Nhật không có
một nền công nghiệp hiện
đại như ngày nay. Những
người sáng lập Toyota,
Honda, Sony, Matsushita,
Canon, v.v.. đều là những
nhà doanh nghiệp được
người Nhật truyền tụng mãi
với lòng tự hào. Nhưng
vượt lên trên tất cả những
người nầy có lẽ là
Shibusawa Eiichi
(1840-1931). Ông hội tụ
tất cả mọi đức tính, mọi
tố chất của một nhà lãnh
đạo.
Và hơn thế nữa, sống
trong buổi giao thời của
hai chế độ, sống trong
giai đoạn đất nước đứng
trước nguy cơ bị Tây
phương xâm chiếm, thái độ
và hành động của một kẻ sĩ
thức thời ở ông đã góp
phần quyết định vào sự
thành công của Minh Trị
duy tân. Rồi đạo đức trong
kinh doanh. Như ta sẽ thấy
dưới đây, cổ kim Đông Tây
có ai hơn Shibusawa? Câu
chuyện Shibusawa còn đáng
kể mãi là vì nó phản ảnh
một tấm gương sáng của
người lãnh đạo chính trị
trong chế độ mới vì lợi
ích quốc gia đã cầu hiền
từ những người của chế độ
cũ. Nếu không thì tài năng
của Shibusawa đã bị mai
một và có thể người Nhật
đã không có một đất nước
như ngày nay.
Sinh ra vào giai đoạn cuối
của thời đại Edo trong một
gia đình trồng dâu nuôi
tằm tại Saitama, một tỉnh
giáp Edo (tên cũ của
Tokyo) về phía bắc,
Shibusawa lúc nhỏ đã rất
thông minh, ham học. Ông
được Tokugawa Yoshinobu,
tướng quân cuối cùng của
thời Edo, tuyển vào cung
để dạy cho công tử học.
Sau công tử của tướng quân
được gửi sang Pháp du học
và Shibusawa cũng được gửi
theo để dạy kèm. Trong lúc
ở Pháp, Shibusawa khám phá
nhiều điều mới lạ của một
xã hội tiến tiến. Đặc biệt
ông quan tâm đến tổ chức
và hoạt động của công ty,
của hệ thống ngân hàng.
Thế rồi ông vừa dạy kèm
công tử vừa vùi đầu vào
việc nghiên cứu, ghi chép
các vấn đề nầy.
Khi Shibusawa về nước
(1868) thì chế độ tướng
quân đã suỵ đổ, thay vào
đó là chính quyền mới được
lập ra chung quanh Minh
Trị Thiên hoàng và tướng
quân cuối cùng đã về ở ẩn
tại Shizuoka, một tỉnh ở
vùng núi Phú sĩ. Shibusawa
cũng theo chủ về ở
Shizuoka. Về ở ẩn nhưng
ông vẫn băn khoăn về vận
mệnh đất nước, nhất là ông
nghiên cứu và tập hợp tư
liệu về việc xây dựng và
tổ chức một nền kinh tế
tiên tiến nhưng bây giờ
lại không được thi thố tài
năng.
Ông suy nghĩ nhiều
về phương cách truyền bá
sự hiểu biết của mình mong
góp phần biến cải xã hội.
Ông bèn lập ra Sở giảng
dạy thương pháp (luật về
thương mại) tại nơi ở của
mình với mong muốn giúp
những doanh nhân vừa ra
đời trong thời đại mới
hiểu biết về cách tổ chức
công ty hiện đại.
Cùng lúc đó, chính quyền
Minh Trị đương bắt tay vào
việc xây dựng đất nước
dưới các khẩu hiệu “phú
quốc cường binh”, “quyết
theo kịp phương Tây”,
v.v.. và nhận ra rằng họ
đương thiếu một chuyên gia
am hiểu các vấn đề tài
chánh, ngân hàng,... Họ
chuẩn bị gửi người đi du
học nhưng được thông tin
về Shibusawa, họ đã quyết
định mời ông tham gia
chính quyền và cho giữ
ngay một chức vụ quan
trọng trong Bộ Tài chánh.
Với cương vị và uy tín nầy,
Shibusawa đã thi thố được
hết tài năng của mình. Năm
1872, ông thiết lập hệ
thống ngân hàng hiện đại
và lập ngân hàng tiên tiến,
kiểu mẫu sau đó trở thành
điển hình cho một loạt các
ngân hàng công và tư hình
thành trong giai đoạn
1877-1880.
Trong các thập
niên 1880 và 1890,
Shibusawa còn lập ra hàng
chục công ty hiện đại
trong các lãnh vực kéo sợi,
dệt vải, đóng tầu, hàng
hải, bảo hiểm, đường sắt,
v.v.. Rất nhiều công ty
hàng đầu của Nhật hiện nay
thuộc nhiều lãnh vực khác
nhau đã bắt nguồn từ công
lao xây dựng của
Shibusawa. Để nâng cao địa
vị của giới doanh nhân,
ông còn khởi xướng lập
Phòng thương mại Nhật Bản
và nhiều đoàn thể kinh tế
khác. Thật không ngoa khi
có nhiều nhà phân tích đã
gọi Shibusawa là ông tổ
của chủ nghĩa tư bản Nhật
Bản.
Shibusawa còn là một
trong những người đầu tiên
hô hào đạo đức trong kinh
doanh, chủ trương nhà kinh
doanh phải là người yêu
nước và có hoài bão đem
năng lực cải tiến xã hội,
góp phần vào việc xây dựng
đất nước và làm cho đồng
bào minh được no ấm. Những
công ty ông lập ra sau khi
hoạt động đã lên quỹ đạo,
ông rút lui nhường lại cho
người trẻ để có thì giờ
lập nhưng công ty khác
hoặc làm những việc khác
vì ông thấy trong một đất
nước non trẻ còn quá nhiều
lãnh vực cần ông phát huy
năng lực. Ông có trên dưới
10 người con nhưng không
hề áp đặt những công ty,
những tổ chức do ông sáng
lập phải nhận con ông vào
trong ban lãnh đạo. Ông
chủ truơng con cháu ông
phải tự lập, tự mình học
hỏi, trau dồi và nếu xứng
đáng thì xã hội sẽ trọng
dụng.
Shibusawa bỏ công sức cho
giáo dục và làm từ thiện.
Ông đã tham gia sáng lập
nhiều truờng đại học, kêu
gọi đóng góp vô vị lợi từ
các công ty. Đại học tôi
học ngày xưa đã bắt đầu
bằng một cơ sở giáo dục do
Shibisawa sáng lập thời
đầu Minh Trị.
Tên tuổi của Shibusawa
Eiichi được truyền tụng
mãi ở Nhật Bản, chiếm một
vị trí lớn trong sách giáo
khoa cho học sinh các cấp.
Ông là một trong những
nhân vật lãnh đạo vĩ đại
của thời Minh Trị và có
thể nói ông là nhà doanh
nghiệp vĩ đại nhất của
Nhật xét từ mọi phương
diện tài năng, đức độ, và
mức độ ảnh hưởng đến quá
trình đưa nước Nhật thành
một cường quốc kinh tế.
(Trần
Văn Thọ, giáo sư Đại học
Waseda, Tokyo)
|
