Thí dụ như khi còn nhỏ chăm học, lớn lên cố gắng làm
việc và biết tiết kiệm là các nguyên nhân. Kết quả
là đời sống vật chất sau nầy khá giả, sung túc.
Nghiện ngập, rượu chè, say mê cờ bạc là các nguyên
nhân, hậu quả là sự tán gia bại sản về sau.
Tham tiền, tham sắc, tham danh, tham ăn, tham ngủ là
các nguyên nhân của những việc làm sai trái, xấu xa,
độc ác, bất chấp thủ đoạn, chẳng những gây đau khổ
cho chính mình, còn gây khổ đau cho thân nhân và cho
những người chung quanh nữa.
Những cơn nóng giận không tự kềm chế được là nguyên
nhân của những thất bại, khổ đau, hối hận sau nầy.
Sách có câu: "Nhất niệm sân tâm khởi, bách vạn
chướng môn khai".
Nghĩa là một khi tâm niệm tức giận, sân hận khởi lên
mà chúng ta không tự kềm chế, không tự khắc phục
được, thì biết bao nhiêu, trăm ngàn vạn chuyện khó
khăn, đau khổ, chướng ngại tiếp nối theo sau đó.
Những giây phút nóng giận ngu si, lầm lẫn là nguyên
nhân của những sự hối tiếc, đau khổ sau đó, có khi
kéo dài triền miên suốt cả cuộc đời.
Những sự cố gắng tu tâm dưỡng tánh, tìm học để hiểu
ra chân lý là các nguyên nhân đem lại kết quả là đời
sống an lạc và hạnh phúc ngay tại thế gian này cho
mình và cho những người chung quanh.
Như vậy, nếu con người hiện đang sống khỏe mạnh, làm
ăn phát đạt, gia đình hạnh phúc, con cái nên thân,
đó là đang thụ hưởng "kết quả" của phước báo nhiều
đời nhiều kiếp trước, do chính mình tạo tác, chứ
không do trời nào ban phước cho hết, cũng không do
cầu nguyện van xin, nhắc nhở kêu gào mà được, nếu
như mình không thực sự xứng đáng được thụ hưởng
những điều tốt đẹp đó.
Còn nếu như con người hiện đang gặp nghịch cảnh, gặp
khổ đau, đó là đang gánh chịu "hậu quả" của nghiệp
báo nhiều đời nhiều kiếp trước, do chính mình tạo
tác, chứ không do trời nào giáng họa cho hết, cũng
không do cầu nguyện van xin, rên la thảm thiết, mà
tránh khỏi được.
Trời, nếu là đấng chí công vô tư, tại sao lại có
lòng thương ghét, ban phước giáng họa tùy tiện, theo
lời van xin cầu nguyện được?
Trời, nếu là đấng linh thiêng, tại sao lại để cho
tội ác xảy ra, rồi mới giáng họa trừng phạt? Trời,
nếu là đấng toàn quyền, tại sao lại không chịu ngăn
ngừa, ngăn chận trước các tội ác trên thế gian?
Trời, nếu là đấng vạn năng, tại sao lại chịu thua
loài yêu ma quỉ quái, chỉ biết hành phạt loài người?
Trời, nếu là đấng đầy lòng bác ái, tại sao lại sáng
tạo ra cuộc đời đầy đau khổ cho nhân loại: bệnh tật,
thiên tai, hạn hán, bão lụt?
Hiểu được lý lẽ này, biết rõ ràng "trời" không có
thực, chỉ là sản phẩm tưởng tượng của con người mà
thôi.
Hiểu thấu đáo tường tận sự công bằng của luật nhân
quả, con người sẽ giảm bớt khổ đau, sẽ không còn
"than trời trách đất" nữa.
Trái lại, con người sẽ không còn bi quan yếu đuối,
sẽ mạnh mẽ hơn, can đảm hơn, mạnh dạn hơn, dám nhận
lãnh "hậu quả" do chính mình tạo tác, hay an nhiên
thụ hưởng "kết quả" do chính mình tạo tác và tiếp
tục làm những việc thiện để có phước báo, tránh
những việc bất thiện để tránh nghiệp báo, quả báo.
Thực ra, chỉ có những phước báo do tạo tác việc
phước thiện là có thể giúp con người được "tai qua
nạn khỏi" mà thôi, không có trời nào làm chuyện bất
công bằng, đến giúp đỡ mình theo lời van xin, cầu
nguyện cả.
Vì thế cho nên con người hãy tích phước, tạo phước,
bằng cách làm các việc thiện, nói các lời thiện,
nghĩ các điều thiện, tức là giữ gìn ba nghiệp thân
khẩu ý được thanh tịnh.
Làm được như vậy, nhưng cũng đừng chấp rằng mình đã
làm được bao nhiêu việc thiện, để giữ gìn tâm ý luôn
luôn trong sáng và yên tĩnh, là chúng ta đang giảm
thiểu nghiệp báo đã tạo, bớt phiền não và khổ đau
của đời mình một cách tích cực vậy.