Để vấn đề tự lực và tha lực được sáng tỏ, ý nghĩa của phương tiện và cứu cánh cần được đồng thời thỏa thuận. Thí dụ như tôi muốn đi đến thành phố A, tôi cần phải có hai chân, hoặc tốt hơn nữa tôi có một chiếc xe hơi. Hai chân tôi hay chiếc xe của tôi là phương tiện để đưa tôi đến thành phố A đúng như ý muốn của tôị Sự đến được thành phố A là cứu cánh.

Nếu tôi lại được một người khác cõng đi, hay họ lấy xe của họ chở tôi đi đến thành phố A đúng theo ý muốn của tôi, thì tôi đến được thành phố A như thế là cứu cánh, còn người kia hay chiếc xe của họ là phương tiện. Qua hai thí dụ trên chúng ta đưa ra ý nghĩa căn bản về phương tiện và cứu cánh như sau: phương tiện là cách thức cụ thể và thuận tiện để đạt đến cứu cánh. Song cứu cánh là gì đâỷ Cứu cánh là mục tiêu mà ý muốn đề ra, ý muốn mong đạt đến để được thỏa mãn. Như thế, phương tiện sẽ có ý nghĩa chính xác hơn là: phương tiện là cách thức cụ thể và thuận tiện nhằm thỏa mãn một ý muốn nào đó.

Cũng qua hai thí dụ trên chúng ta thấy rõ là phương tiện còn có nghĩa là thực hành hay thực hiện nữa, hay đúng hơn, phương tiện là giai đọan thực hành hay thực hiện. Song ai thực hành đâỷ Chính là tôi thực hành. và thực hành cái gì vậỷ Thực hành cái ý muốn của tôị Làm sao mà ý muốn của tôi lại thực hành được? là nhờ qua các phương tiện như hai chân tôi, xe tôi v.v...mà ý muốn của tôi được thực hành. thực hành như thế để làm gì? Để đạt đến mục tiêu mà ý muốn của tôi đề ra, có nghĩa là để ý muốn của tôi được thỏa mãn, được tọai nguyện, cũng có nghĩa là tôi đạt đến cứu cánh vậỵ

Trong giai đọan thực hành ý muốn qua các phương tiện như thế, tôi có thể là tự ra sức thực hành như thí dụ một, nghĩa là tôi đi đến thành phố A bằng hai chân của tôi hay bằng cách lái xe của tôi, hoặc là tôi mượn vào sức của người khác như thí dụ hai, là nhờ người khác cõng đi hay đi nhờ xe của họ. Nếu tôi tự ra sức thực hành để đạt mục tiêu cứu cánh đúng như ý, thông thường gọi đó là tự lực. Còn nếu cũng để đạt đến mục tiêu cứu cánh đúng như ý, song lại nhờ qua sức lực của người khác, thì được gọi là tha lực.

Vậy chúng ta định nghĩa tự lực là thế nào đâỷ Theo như nhận xét trên, thì tự lực là tôi tự xử dụng các phương tiện của tôi để đạt đến mục tiêu nhằm thỏa mãn ý muốn của tôị phải chăng bắt buộc các phương tiện mà tôi xử dụng phải là của tôi như là hai chân của tôi, xe của tôi, thì khi ấy mới được nói là tự lực? Nếu đúng vậy thì khi tôi nhờ một người khác cõng tôi đi, mà người ấy lại là con của tôi hay đầy tớ của tôi, thì trường hợp này tôi vẪn là tự lực đi lấy vậy!

Nếu cho rằng phương tiện mà tôi xử dụng phải thuộc về thân của tôi thôi, thì mới được gọi là tự lực. Còn khi đã nhờ đến các phương tiện ngoài thân thì đều không thể nói là tự lực được. Như thế, chỉ khi nào tôi đi bằng hai chân của tôi thì mới gọi là tự lực, còn ngay cả khi tôi lái xe của tôi đi nữa, thì thực ra là lực của xe đi chứ không phải là tự lực của tôi vậỵ Nếu chấp là như thế, thì tự lực không bao giờ thực hành được bất cứ gì nữạ Vì lúc đó để tự lực đi, tôi phải bỏ hết giầy dép, tôi phải bỏ luôn cả con đường, vì giầy dép và con đường đều là các phương tiện ngoài thân để giúp tôi đạt đến cứu cánh nhằm thỏa mãn ý muốn của tôị Mà nếu bỏ hết mọi thứ phương tiện ngoài thân như con đường, bảng chỉ đường v.v...thì làm sao tôi đi đến mục tiêu cứu cánh được nữa ?

Do đó chúng ta không thể định nghĩa tự lực theo lối cực đoan là chỉ giới hạn tự lực vào chính thân lực của mình mà thôi được. chúng ta có ra sức ra lực là để đạt đến mục tiêu cứu cánh nhằm thỏa mãn ý muốn của mình. Và lực bắt buộc phải áp dụng vào phương tiện mới phát sinh tác dụng được.Thí dụ như tôi muốn đi, thì năng lực của ý muốn này phải áp dụng vào hai chân của tôi, tức là phương tiện, khi hai chân của tôi bước đi theo ý muốn của tôi, hay thực hành theo ý muốn của tôi, thì lúc đó mới được gọi là lực.

Như thế, lực không phải chỉ giản dị là các họat động của bản thân tôi, mà lực chính là sự thúc đảy, sai bảo, hay chính là năng lực của ý muốn của tôị Khi tôi khởi lên một ý muốn, tức thời có nghĩa là khởi lên một năng lực. Năng lực này đòi hỏi được thỏa mãn bằng cách thúc đảy, sai bảo, hay đúng nhất là nó sử dụng tất cả mọi phương tiện nào có được, để đạt đến mục tiêu cứu cánh nhằm thỏa mãn chính nó.

Nếu chúng ta đã xác định được rằng lực là ý muốn, tức TƯ (cetana) một tâm sở trong Phật pháp, thời tự lực chính có nghĩa là Ý MUỐN CỦA CHÍNH TÔỊ Khi tôi thật sự có ý muốn về một điều nào đó, ý muốn này trở thành một năng lực của chính tôị Nó sử dụng tất cả mọi phương tiện. Lúc ấy thân và khẩu của tôi cho đến mọi sự vật ngoại giới đều được coi là phương tiện cho ý muốn ấy hoạt động để đạt đến cứu cánh nhằm nó được thỏa mãn. Ví dụ một kẻ muốn ăn trộm tiền. ý muốn ấy thúc đảy, sử dụng thân khẩu của hắn, nó sử dụng luôn cả dây leo, dao, súng, đèn pha, đến cả ban đêm, bóng tối, giấc ngủ say của mọi người v.v...mọi thứ đều trở thành phương tiện cho ý muốn ấy họat động để sao cho đạt được số tiền nhằm thỏa mãn ý muốn ấy, lúc ấy coi như cứu cánh hoàn tất.

Như vậy, tự lực hay tha lực ở đây sẽ không dựa theo tiêu chuẩn là chính bản thân mình làm hay là nhờ qua người khác làm để định nghĩa nữa, mà tự lực hay tha lực sẽ được định nghĩa theo tiêu chuẩn là ý muốn của mình hay ý muốn của người khác.

Nếu công việc ăn trộm là đúng thật ý muốn của tôi, thì lúc đó mọi hoạt động ăn trộm của tôi sẽ thuộc về tự lực. còn nếu hoàn toàn nó không phải là ý muốn của tôi, mà hoàn toàn do ý muốn của ông chủ tôi sai sử tôi làm, thì lúc đó ý muốn của ông chủ tôi là lực chính. Thân tâm tôi và mọi hoạt động ăn trộm của tôi chỉ là công cụ phương tiện của ý muốn của ông chủ tôị lúc đó hoạt động ăn trộm của tôi thuộc về tha lực chứ không phải là tự lực nữạ bằng chứng là nếu ông chủ của tôi ngưng ý muốn của ông ta lại, nghĩa là ông rút hết lực của ông về, thì tôi cũng sẽ ngưng hết mọi hoạt động ăn trộm ngaỵ

Văy nếu khi việc ăn trộm kia hoàn tất, ông chủ cảm thấy thỏa mãn, trong khi tôi không thấy thích thú gì cả, thì cũng là vì ông chủ có ý muốn ăn trộm nên trộm xong thấy thỏa mãn, còn tôi không có ý muốn ấy nên không thấy có gì thỏa mãn. Như vậy ông chủ đạt được đến cứu cánh, còn tôi thì chỉ là một phương tiện cho ông đạt đến cứu cánh mà thôị Coi như trong trường hợp này ông chủ là ăn trộm bằng tự lực, còn tôi ăn trộm bằng tha lực. Cũng chính vì thế, nên trong giới luật của đạo Phật dù tự mình không ra tay làm ác mà sai khiến người khác làm ác. Việc ác hoàn tất thì chính mình là người chịu tội chính, nghĩa là cũng coi như chính mình tự làm vậỵ

Tóm lại, bất kể là tôi hành động, sử dụng các phương tiện ra sao, không cần biết, chỉ miễn nếu các hành động ấy xuất phát từ ý muốn của chính tôi, thì coi như các hành động đó là tự lực. còn nếu không xuất phát từ ý muốn của tôi mà từ ý muốn của người khác, thì coi như các hành động ấy là tha lực.

Tiếp đến là các trường hợp tự lực và tha lực phối hợp cùng nhau, như tôi và người phụ tá của tôi hợp tác cùng muốn thực hiện một công việc. Công việc này thành tựu, cả hai đều đạt đến mục tiêu cứu cánh là hoàn toàn thỏa mãn. Trong trường hợp này tôi là chủ chốt và nắm rõ vấn đề, người phụ tá chỉ là phụ giúp tôi theo sự hướng dẪn của tôi, thế nên chỉ là một tha lực phụ thuộc. song gặp trường hợp tôi mong muốn học một nghề cho tinh, gặp một vị thầy cũng mong muốn truyền nghề lại cho tôị Song vì tôi chưa có một căn bản nào hết, thế nên tha lực của vị thầy ở đây rẩt quan trọng và chính yếu đối với tự lực của tôị tự lực của tôi ở đây chỉ là hết lòng tin tưởng thầy, phục vụ thầy, nghe lời thầỵ Lúc đó mọi hoạt động học hỏi của tôi gồm có tự lực của tôi hoạt động qua sự lắng nghe theo dõi chăm chú thâu nhận mọi lời giảng giải của thầy, và tha lực của thầy là hoạt động qua sự giảng giải trình bày tất cả các kiến thức về nghề nghiệp của ông. Trong trường hợp này tha lực quan trọng hơn hết và đóng vai trò chính, trong khi tự lực chỉ là tùy thuận theo tha lực mà thôị

Chúng ta nên phân rõ hai trường hợp về phương tiện và tha lực. nếu một vị thầy không có ý muốn dạy tôi, song vì tôi trả tiến nên ông dạy cho tôi, thì như thế ông ta chỉ là một công cụ phương tiện để tôi đạt đến cứu cánh. Còn nếu ông ta có ý muốn dạy cho tôi thành nghề viên mãn, thì ông ta là một tha lực hợp tác với tự lực của tôị cũng chính vì thế, trong Phật pháp khi một pháp sư thuyết pháp không vì Bồ Đề Tâm cứu độ chúng sinh, mà vì các lợi dưỡng cung kính và danh vọng thì đó là trường hợp bất tịnh thuyết pháp. Vì lúc đó pháp sư không còn là một tha lực nữa, mà chỉ còn là một công cụ, phương tiện của các thính giả mong muốn nghe pháp.

Lại khi tôi mong muốn làm một công việc mà không những tôi chưa có được một hiểu biết căn bản tối thiểu nào hết về công việc ấy, mà tôi cũng chưa có được một chuẩn bị tối thiểu nào hết, thì tha lực ở đây lại càng quan trọng và biến rộng hơn nữạ chẲng hạn như tôi muốn nấu món thuốc trường sinh, nếu lại có được một vị tiên trưởng nào đó mong muốn chỉ dạy cho tôi, chắc chắn là tôi không thể bắt tay ngay vào việc nấu luyện được, mà còn phải biết bao nhiêu công việc chuẩn bị khác nữa, có thể chính tôi còn phải trai tịnh và lánh xa vào hang ốc v.v...tôi phải tuyệt đối nghe lời vị tiên trưởng và phải thực hành biểt bao nhiêu là phương tiện chuẩn bị như thế mà tôi không bao giờ ngờ trước được. tôi có thể nản lòng và buông bỏ ý muốn ấỵ Thế nên tha lực của vị tiên ở đây không phải chỉ hạn khuôn trong kiến thức về thuốc của ông, mà ông còn phải ra sức thuyết phục và khuyến khích làm sao cho tôi không bỏ cuộc nữạ nếu tha lực lúc ấy không đủ mạnh và trải rộng thì tự lực của tôi tiêu tán liền.

Trong cuộc sống của chúng ta, có biết bao nhiêu công việc thuộc thế gian thôi mà đã đòi hỏi đủ thứ phương tiện rất phức tạp, đòi hỏi thời gian phải lâu dài, bắt người mong muốn thực hiện công việc ấy phải trải qua nhiều mệt mỏi về thể xác cũng như tinh thần. Nếu không có các tha lực, dù là loại tha lực phụ thuộc thôi, người ấy sẽ không cánh gì đạt đến cức cánh được, huống gì là thiếu cả tha lực chính yếụ Một học sinh muốn thành bác sĩ, cần phải có tha lực phụ thuộc của cha mẹ cho tiền ăn học, phải có tha lực chính yếu là các giáo sư, phải có đủ các phương tiện như học giỏi, khỏe mạnh, trường ốc, sánh vở đầy đủ v.v...lại phải kiên nhẪn trong khoảng thời gian bẩy tám năm...lại hầu hết tất cả các phương tiện đều do tha lực mang lại: trường học do lực của chính phủ, thợ xây, sách vở do lực của thầy viết, thợ in v.v...

Lại nữa, như chúng ta đã xác định, tự lực chính là ý muốn cá nhân. Song ý muốn của con người lại bị quy định, bị điều kiện bởi môi trường và hoàn cảnh xung quanh. Một anh mọi ở trong rừng không bao giờ có ý muốn làm bác sĩ y khoa được. bởi trong môi trường anh ta sinh sống không có nghề y khoa, không có các y sĩ, không có các môn học y khoa, không có các trường học y khoa....anh ta chỉ có được các ý muốn theo môi trường của anh ta, như anh muốn sẽ là người giết nhiều cọp nhất. Sở dĩ anh có ý muốn này cũng do các người xung quanh, lớn hơn hay bằng hay nhỏ hơn, đều thích thú mong ước như vậy, nên đã ảnh hưởng đến anh tạ Nếu thế Ý MUỐN tức TỰ LỰC của anh ta cũng là do THA LỰC mà nên vậỵ

Vậy , xét kỸ trong thế gian này từ việc nhỏ đến việc lớn, luôn luôn THA LỰC có mặt và hoạt động khắp mọi nơi, nhất là càng tiến đến các công việc to lớn, quan trọng. Vậy thì công việc chứng nhập Niết bàn giải thoát ba cõi, và công cuộc thành Phật cứu độ chúnh sinh có khó khăn và quan trọng gì lắm không ? mà chúng ta có thể TỰ LỰC là hoàn toàn đủ để đạt đến cứu cánh viên mãn rồi???!

Chúng ta đã xác định rõ là khi nói đến TỰ LỰC là nói đến ý muốn của chính mình. Vậy khi một người tu tập xưng là tôi tự lực, là người ấy MUỐN gì đây ? Thường thường chúng ta trả lời TÔI MUỐN GIẢI THOÁT hoặc TÔI MUỐN THÀNH PHẬT. khi chúng ta nói như thế thực ra chỉ là một cách nói lấy lệ. Giải thoát và thành Phật không phải chỉ là các khái niệm hay danh từ, không phải chỉ là một sáo ngữ để mà nói, cũng không phải chỉ là các ý nghĩa của lý tưởng cao đẹp. Mà giải thoát và thành Phật phải là ý muốn thực sự của chính hành giả.

Thật sự mà nói, không ai trong ba cõi này lại có thể có được các ý muốn giải thoát và thành Phật một cách chân xác và đích thực được.Bản chẩt của chúng sanh vốn tham, sân, si và ngã chấp làm căn bản, nên luôn chúng sinh có đầy ắp sẵn vô lượng ý muốn tái sinh và luân hồị Song các ý muốn giải thoát và thành Phật vốn đi ngược lại với bản chất của chúng sinh, thế nên để tự nhiên chúng sinh không bao giờ thật sự phát khởi lên các ý muốn ấy được !

Vậy khi một người trong đạo Phật ra sức tu tập thì đó là tự lực hay tha lực đây ? Chúng ta đã biết rằng tu tập tức là lực thực hành áp dụng vào phương tiện để nhằm đạt đến cứu cánh, lực ấy xuất phát từ ý muốn, nhằm làm thỏa mãn ý muốn ấy, tức đạt đến cứu cánh. Vậy thử hỏi xem lực tu tập của người ấy xuất phát từ ý muốn nào để nhằm thỏa mãn ý muốn ấy qua cứu cánh nào ? Thật ra mọi chúng ta đều mù mờ hoặc mập mờ về ý muốn thúc đảy mình tu tập.

Nếu thật sự chúng ta tu tập là do vì muốn giải thoát và thành Phật, thì hai ý muốn này sẽ phát sinh ra các năng lực mạnh mẽ không thể tưởng tượng nổi, và không một chướng ngại nào có thể ngăn cản sự tiến tới cứu cánh của chúng ta được. Đại biểu như đức Phật khi Ngài khởi lên ý muốn giải thoát lúc còn làm thái tử, thời cung vàng, điện ngọc, chức vị, thần dân v.v...đều không cản được bước chân Ngàị Cho đến các hành khổ hạnh, các thiền định tối cao cũng không chận Ngài lại được. Ngài phải giải thoát, phải đạt đến cho bằng được cứu cánh giải thoát, thì các ý muốn giải thoát của Ngài mới thỏa mãn được. Rồi chưa hết, Ngài còn phải thuyết pháp độ sinh ròng rã hơn 40 năm trời, thì cái ý muốn thành Phật của Ngài mới thỏa mãn được .