|
Dù tự ái dân tộc có nở lớn đến
thế nào đi chăng nữa, tôi cũng chẳng thể nói đũa
là thứ quốc hồn quốc túy của đất nước ta. Chung
quanh chúng ta, người Hoa, người Nhật, người Cao
Ly... cũng dùng đũa. Nhưng đi vào nếp sống văn
hóa của dân Việt Nam thì đũa có lẽ là một vị
khách quý. Vơ đũa cả nắm. Ðũa mốc đòi chòi mâm
son. Những câu tục ngữ đã "nâng cấp" cho đôi đũa
lên hàng ẩn dụ tinh thần. Tôi vừa nhặt được
trong cuốn tiểu thuyết Phố của nhà văn Chu Lai
một từ Hà Nội: Bánh mì đũa cả.
Ðời sống tình cảm của người dân
Việt trong ca dao cũng dính vào đôi đũa khá
nhiều.
Tôi đã bảo mẹ rằng đừng
Mẹ hấm mẹ hứ mẹ bưng ngay vào
Bây giờ chồng thấp vợ cao
Như đôi đũa lệch so sao cho vừa.
Ðũa lệch thì nản chết. Nó gợi lên
một sự so le thảm thương. Lệch nhau cũng hình
dung bằng đôi đũa, bằng nhau khít khao cũng đũa
một đôi.
Ðôi ta như đũa
trong kho
Không tề, không tiện, không so
cũng bằng.
Ðũa mốc không được nằm trên mâm
son. Trèo cao quá coi không được mắt.. Phải
ngang hàng với nhau, xứng hợp với nhau, con mắt
mới vừa.
Ðôi ta là bạn
thong dong
Như đôi đũa
ngọc nằm trên mâm vàng
Bởi chưng thày
mẹ nói ngang
Cho nên đũa
ngọc, mâm vàng xa nhau.
Vui cũng đũa,
buồn cũng đũa, trách móc cũng đũa. Ðũa dính vào
cái ăn nên đũa cũng nằm dềnh dang trong đầu. Cứ
nghĩ tới đôi tới cặp, người Việt chúng ta nghĩ
ngay đến đũa. Nghĩ tới nữa, bàn tay cầm đũa còn
mách bảo tính tình, tư cách của người cầm đũa.
Có những ngón tay khéo léo tháp vào đôi đũa như
ngàn đời ăn ý với nhau đẹp thùy mị như một bức
tranh, có những ngón tay xuôi nhịp nhàng theo
đũa chân thật như canh với cà. Nhưng cũng có
những ngón tay cứng cáp dằn vặt như đanh đá hành
hạ đôi đũa, có những ngón tay vụng về e dè xoay
xoay lưỡng lự như ngượng nghịu với đũa. Và nhà
thơ Nguyễn Tất Nhiên đã vẽ ra đôi tay bối rối
tập tành biết yêu như tập tành cầm đũa.
tình mới lớn,
phải không em, rất mỏng?
cách tập tành
nào cũng dễ hư hao
thuở đầu đời
cầm đũa thấp cao
và nâng chén,
dĩ nhiên, đổ vỡ
Chúng ta sinh
ra hình như đã biết cầm đũa. Không biết thì...
đói. Chúng ta cầm đũa tự nhiên, như thở. Nhưng,
trong tiệm ăn, thấy tây đầm cầm đũa hẩy hẩy thức
ăn lên miệng mới biết cầm đũa chẳng phải là
chuyện dễ. Huống chi cầm đũa cho đẹp, cho quý
phái, cho ra dòng ra giống. Nhưng cái lọng cọng
của đôi đũa trong những bàn tay chuối mắn của
tây đầm cộng với những đôi mắt xanh ánh lên nét
hào hứng như đang tham dự vào một trò chơi thích
thú thấy cũng có nét dễ thương. Cái dễ thương mà
chúng ta cảm thấy một cách kẻ cả, như một đấu
thủ thuộc hạng chuyên nghiệp nhìn xuống một đấu
thủ mới tập tễnh ra lò. Nó như một thứ... tự hào
dân tộc!
MẸ, CON GÁI VÀ
ÐÔI ÐŨA
Thuở còn thơ
bé, những ai từng được bà, được mẹ kể cho nghe
câu truyện cổ tích "Cây tre trăm đốt" hẳn đều
thương anh Khoai thật thà, chăm chỉ bị lão phú
ông thách cưới bằng việc vào rừng tìm về cây tre
trăm đốt. Cây tre ấy sẽ dùng để vót đũa cho đám
cưới anh Khoai với con gái phú ông. Những đôi
đũa cưới có thể đem lại niềm hạnh phúc mà cũng
có thể làm mất đi giấc mơ đẹp nhất cuộc đời anh.
Ông Bụt tốt bụng thương người hiền lành đã giúp
anh Khoai biến giấc mơ đó thành sự thật với câu
thần chú "khắc nhập, khắc xuất" diệu kỳ. Tôi vẫn
tưởng tượng trong ngày đám cưới anh Khoai, những
đôi đũa vót từ cây tre trăm đốt sẽ được đặt
trang trọng trên mỗi mâm cơm, là minh chứng cho
hạnh phúc của chàng trai nghèo khó ấy.
Không phải
ngẫu nhiên mà đôi đũa thường được dân gian ví
với hình ảnh đôi vợ chồng. Hai chiếc đũa luôn đi
liền với nhau thì mới làm được điều có ích, cũng
như hai vợ chồng khi đồng tâm cộng lực thì có
thể cùng nhau tát cạn cả biển Ðông. Người con
gái bị mẹ ép gả vào nơi không tương xứng, phải
lấy người mình không yêu thương đã thốt lên lời
than cay đắng:
"Bây giờ chồng
thấp vợ cao
Như đôi đũa lệch so sao cho bằng"
Chuyện vợ chồng trăm năm quan
trọng là thế, vậy mà có khi dân gian đánh giá
không bằng chuyện một đôi đũa: "Vợ dại không hại
bằng đũa vênh". Thế mới biết người dân mình cẩn
trọng trong việc lựa chọn những chiếc đũa sao
cho tương xứng với nhau. Rất nhiều những lời
khuyên bổ ích khác được xây dựng bởi hình tượng
đôi đũa như: "So bó đũa chọn cột cờ", "Vơ đũa cả
nắm", "Ðũa mốc lại chòi mâm son"…
Bài học đầu tiên tôi được học khi
ngồi trong mâm cơm là bài học về đôi đũa. Phải
cầm đũa sao cho đúng, gắp được thức ăn mà không
làm rơi vãi lung tung. Ngày đầu tiên được cầm
đôi đũa là một ngày khá trọng đại với một đứa bé
"thích làm người lớn" bởi chỉ người lớn mới đủ
khéo léo để điều khiển đôi đũa thật nhanh nhẹn,
nhịp nhàng. Bố tôi cầm đũa tay trái nên thường
ngồi đầu nồi hoặc ngồi cách xa người bên cạnh để
hai bên không chạm vào nhau. Những đôi đũa không
chỉ có một loại mà bao gồm đũa để ăn cơm, đôi
đũa dài cho mẹ nấu nướng, đôi đũa cả dùng để xới
cơm. Ngày nay khi nhà nhà đều dùng nồi cơm điện
có lẽ nhiều đứa trẻ lớn lên mà không biết về
những đôi đũa cả đã từng tồn tại. Như khi xưa
tôi được mẹ dặn rất kỹ rằng trước khi xới cơm
thì nhúng đũa sơ qua vào nước cho khỏi dính. Xới
cơm xong dùng chiếc nọ gạt cơm khỏi chiếc kia
chứ không được gõ vào nhau thành tiếng bởi âm
thanh ấy là dấu hiệu gọi ma đến nhà. Ðũa ăn cơm
không được cắm thẳng lên trên bát bởi người ta
chỉ làm thế trong đám ma. Ðứa trẻ con khi ấy là
tôi nghe nói đến ma chay là khiếp vía, chẳng bao
giờ dám không làm theo lời mẹ.
Rồi nhà tôi cũng chuyển sang dùng
nồi cơm điện. Ngày gói đôi đũa cả bóng loáng
nước tre, mòn vẹt cả một đầu cất vào góc sâu
nhất trong chạn bát, tôi thấy trong mắt mẹ
thoáng chút ưu tư. Ngày bố mẹ ra ở riêng trong
gian tập thể bé xíu của cơ quan bố, hành trang
hai người chỉ có một valy quần áo. Trong đó đựng
luôn cả chục bát ăn cơm, chục đôi đũa con và một
đôi đũa cả. Mười một đôi đũa ấy chính tay bà
ngoại đã vót cho mẹ mang theo để mỗi bữa ăn còn
lưu lại chút hình ảnh của quê hương. Hơn chục
năm trời mẹ ngồi đầu nồi xới cơm cho cả gia đình
rồi hướng dẫn các con cách xới cơm sao cho đúng
mực, đôi đũa cả đầu tiên bà ngoại cho đã không
còn. Nhưng đôi đũa nào cũng in dấu bàn tay mẹ,
cũng là chứng nhân cho những bữa cơm gia đình
đầm ấm, rộn vang tiếng chuyện trò, cười nói của
các con. Cất đi một đôi đũa là gói lại trong
lòng bao nhiêu kỷ niệm. Mẹ đã từng nhắc bố không
bao giờ được dùng đũa cả để răn đe các con giống
như nhiều gia đình khác vẫn làm. Khi con mới lớn
lên, biết chơi chuyền, chơi chắt, con len lén về
lấy trộm chục đũa của mẹ làm chuyền. Biết được
mẹ không hề la mắng, chỉ dặn con rằng không được
dùng đũa ăn cơm để nghịch bởi đôi đũa gắn với
miếng ăn trong miệng, phải trân trọng giữ gìn.
Vậy mà cũng chính bàn tay mẹ đã vót cho con đôi
que đan đầu tiên trong đời bằng một đôi đũa mới
bởi giữa thành phố thật khó tìm được đốt tre ưng
ý, mà con thì sốt ruột, muốn học rồi phải được
đan ngay bằng chính que đan của mình…
Nhớ những ngày hè về thăm ông nội,
tôi vẫn thường ngồi xem ông vót đũa, bàn tay ông
nhanh thoăn thoắt thật tài tình. Vừa vót đũa ông
vừa kể chuyện ngày xửa ngày xưa mà không hề làm
sai một chút. Bây giờ mỗi lần đi siêu thị, mắt
hoa lên với hàng chục loại đũa không chỉ từ tre
mà còn làm bằng nhựa, bằng i-nốc, bằng gỗ mun,
gỗ kim giao, gỗ dừa…, không chỉ đũa Việt Nam mà
còn nhập về từ các nước, tất cả đều làm bằng máy,
thẳng đều tăm tắp , tôi lại nhớ về những đôi đũa
mộc mạc của ông bà năm xưa. Ngày ông mất, bác cả
tự tay vót đũa cắm trên bát cơm quả trứng đặt
lên quan tài cho ông. Nhớ về ký ức đau buồn ấy,
tôi vẫn thấy hiện lên chùm nan tre loăn xoăn của
đôi đũa thấp thoáng trước tấm ảnh ông hiền hậu
như đang muốn mỉm cười. Ðôi đũa gắn bó với con
người khi còn sống và cũng theo con người đi về
nơi an nghỉ cuối cùng.
Rồi mai đây trở thành người mẹ,
trong bữa cơm đầu tiên con được dùng đôi đũa,
tôi sẽ kể với con rằng: Con có biết xung quanh
đôi đũa là bao nhiêu câu chuyện, bao nhiêu nét
đặc trưng của văn hoá Việt Nam ta?...
Emtiti... bài thơ này mình xin
post vào... chắc emtiti hiểu ý vì sao hén...
BÀI THƠ ÐÔI ÐŨA
Ðọc bài thơ em viết cho anh
Kể chi li em nói về đôi dép
Là vật dụng song hành thật đẹp
Anh liên tưỏng về: "Ðôi đũa"
chẳng kém chi.
Ðôi đũa kia trông có vẻ nhu mì
Nhưng quấn quýt bên nhau, sao mà
chặt thế
Dao, rĩa, môi, thìa cũng đành vị
nể
Thoăn thoắt, nhịp nhàng, không
thể rời mâm.
Sánh gắp bên nhau đôi lúc cũng âm
thầm
Ðể hưởng thụ nhâm nhi cùng chén
rượu
Rơi một chiếc coi như là bất hiếu
Số phận chiếc còn đành lặng lẽ
nằm im.
Tiệc muốn ngon lại phải kiếm tìm
Một chiếc khác để giúp mình gắp
tiếp
Hai chiếc cạnh nhau, luôn là
thông điệp
Gánh vác hết mình cho đến lúc tàn
mâm.
Với như ta, đôi lúc cũng còn nhầm
Chọn chồng thấp, vợ cao là khập
khễnh
Khi đôi đũa kia, không bằng mà
lệch
Chắc chắn đau lòng người dự tiệc
khi ăn.
Ðôi đũa vô tri: tre, gỗ khô cằn
Nhưng khăng khít bên nhau không
ganh tị
Hai chiếc đũa cùng nhau chung một
ý
Bữa ăn nào cũng phải có mặt cả
đôi.
Cùng với nhau theo ta trọn cuộc
đời
Dẫu bằng: gỗ, tre, ngà,...hay
bằng nhựa
Nhưng vẫn bên nhau cùng giữ gìn
lời hứa
Gắn bó cả đời suốt bữa tiệc cùng
mâm.
Hai chiếc đũa bên nhau có vẻ âm
thầm
Sẽ ngừng gắp khi mất đi một chiếc
Chỉ còn một là mất đi bữa tiệc
"Nếu không tìm được chiếc thứ hai
kia".
VienDzu Suu Tam
|
