|
Như mọi hình thức bói toán, chiêm tinh học đưa
ra các dự báo quá chung chung, nên nhiều người
cho là chính xác. Năm 1992, nhà vật lý
Geoffrey Dean đã đúc kết ra 10 nguyên lý và 26
kỹ thuật dự báo của các nhà chiêm tinh. Dưới
đây là một số kỹ thuật thường gặp nhất.
1. Hiệu ứng Barnum, hay việc người ta rất dễ
dàng tiếp nhận những
thông báo mơ hồ, chung chung. Hiệu ứng
này được đặt tên theo các màn xiếc của P.T.
Barnum. Năm 1949, một giáo sư tâm lý đưa ra
một mô tả nhân cách tổng quát đến mức mọi sinh
viên đều nhận đó là của chính mình, kiểu như:
“Bạn có xu hướng phê phán bản thân” hay “bạn
thích một chút thay đổi”. Thông báo Barnum
càng được thừa nhận khi: 1) Ngắn gọn, tổng
quát, dễ được chấp nhận và được cho là chỉ
đúng với bạn, 2) Là những điều dễ ưa, phù hợp
với nhân cách bạn, tránh những thông báo khó
chịu kiểu như: “Bạn không phải là người suy
nghĩ độc lập”, 3) Đối tượng ngây thơ và dễ
thay đổi.
2. Đọc nguội (cold
reading), hay vai trò của ngôn ngữ cơ
thể. Đầu thế kỷ 20 tại Berlin, chú ngựa Hans
thông minh biết lựa theo phản ứng của người
đối diện (nhướn mày, nhăn trán, hít vào hay
thở nhẹ ra, vươn hay so vai…) để làm toán.
Ngựa còn biết, thì tại sao thày bói lại không?
Không chỉ các thày bói, mà giới đồng cốt cũng
rất thạo “kỹ thuật lấy tin” này.
3. Hiệu ứng Tiến sĩ
Fox, hay chúng ta bị lừa bằng khoa học và sự
hài hước. Khi cảm thấy ở trong một môi trường
giàu trí tuệ, và tin rằng đang được nghe một
người am hiểu vấn đề nói, ta sẽ thỏa mãn mà
không để ý rằng, thực ra quan điểm đó chưa hẳn
đã đúng. Năm 1947, ba nhà giáo dùng một người
đóng vai “tiến sĩ Fox” thuyết giảng về Lý
thuyết trò chơi trong toán học, ứng dụng trong
giảng dạy vật lý trước 55 nhà tâm thần học,
tâm lý học, giảng viên, quan chức trường phổ
thông và nhà hoạt động xã hội. Khi điền phiếu
thăm dò, 42 người cho rằng, bài giảng được tổ
chức tốt, nhiều minh họa và kích thích tư duy.
Hầu hết cử tọa đều muốn nghe thêm về chủ đề
này. Không ai biết đó chỉ là một trò lừa gạt.
4. Hiệu ứng vầng hào
quang, hay tầm quan trọng của ấn tượng
ban đầu. Ta có xu hướng tin tưởng những thày
bói có tính cách nồng nhiệt hơn lạnh lùng, tự
chủ hơn thiếu tự chủ, áo quần tươm tất hơn ăn
mặc cẩu thả, ưa nhìn hơn kém hình thức… Giới
bói toán thuộc nằm lòng quy tắc này!
5. Tương quan ảo, hay
tin tưởng là sẽ thấy. Đây là quy luật
vàng của tâm lý học: Ta sẽ thấy cái mà ta muốn
thấy. Từ vô số sự kiện đã xảy ra trong đời, ta
nhất định nhặt được một sự kiện phù hợp với dự
báo của ông thày bói mà ta ưa thích.
6. Tính không sai lầm,
hay vì sao thày bói không thể sai. Dự báo thì
đã quá chung chung nên khó có thể sai lầm. Nếu
sai thì thày bói cũng có cách biện minh, đơn
giản nhất là thừa nhận chưa hiểu hết thiên cơ.
Ai mà không mắc sai lầm và ai có thể hiểu hết
thiên cơ?
7. Hiệu ứng giả dược
(placebo), hay nó sẽ tốt nếu ta nghĩ rằng nó
tốt đối với ta. Rất ít người đi xem bói
mà lại hy vọng thày bói nói sai. Cái ước vọng
muốn tin là một vũ khí lợi hại đối với thày
bói. Khi họ bói sai, ta sẵn sàng cung cấp
những ám hiệu để giúp họ hiệu chỉnh.
8. Hiệu ứng người phục
vụ khách hàng, hay buộc khách hàng phù hợp với
dự báo. Điều này thực ra dễ dàng hơn ta
nghĩ nhiều. Người phục vụ khách sạn có định
kiến một vị khách sẽ cho ít tiền boa, thế là
anh ta phục vụ không ra gì, kết quả là tiền
boa ít thật. Anh ta cho đó là kết quả tiên
tri, mà không nghĩ rằng đó chỉ là hệ quả của
sự phục vụ tồi.
9. Ký ức chọn lọc, hay chỉ nhớ những gì muốn
nhớ. Khi thày bói đưa ra hai dự báo
đúng và tám dự báo sai, ta say sưa kể cho mọi
người nghe về hai dự báo “đúng một cách kỳ lạ”,
mà quên mất rằng, độ chính xác chỉ là 20%!
Trên thực tế, nhiều khi đoán mò cũng đạt độ
chính xác tới 50% (thắng hay thua, trai hay
gái…), thậm chí 70% (thời tiết ngày mai giống
hôm nay).
10. Hiệu ứng mong ước,
hay dự báo càng đẹp thì càng dễ được chấp nhận.
Giới bói toán hiểu rõ điều này nên các dự báo
thường là dễ chịu. Và sự xu nịnh sẽ đưa ta tới
bất cứ đâu. Khi có ai tuyên bố ta tài giỏi,
thông minh, sáng tạo, giàu trí tuệ, nhạy cảm,
giao thiệp rộng, thăng tiến ào ào và sẽ giàu
to, ta tức khắc xem đó là một nhà tiên tri
thấu hiểu huyền cơ!
Cũng không nên quên một kỹ thuật thô sơ nhưng
hữu dụng, đó là đọc nóng
(hot reading). Nó thô sơ đến mức không
được Dean nhắc tới. Vừa gặp bạn, ông thày bói
đã nói ngay rằng ông quá mệt do đã xem cho quá
nhiều người nên hẹn bạn vào tuần sau. Đúng hẹn
bạn tới và ông ta liền kể vanh vách những
thông tin cơ bản về bạn như họ tên, cơ quan,
hoàn cảnh gia đình… Bạn choáng váng trước "tài
nghệ" siêu phàm và sau đó tin theo tất cả
những gì thày nói, mà không hề biết rằng, lần
trước thám tử của thày đã kín đáo bám theo bạn.
Chỉ cần hỏi người bán nước trước cửa nhà bạn
cũng đã có đủ những thông tin cần thiết!
(Theo Kiến Thức Ngày Nay) |
